Proces

O książce

Proces to powieść Franza Kafki, niemieckojęzycznego pisarza z Pragi. Autor pracował nad nią w latach 1914–1915, ale jej nie ukończył i nie chciał publikować. Po jego śmierci wydał ją w 1925 roku przyjaciel Kafki, Max Brod, który sam ułożył kolejność rozdziałów.

Bohater, Josef K., jest pierwszym prokurentem w dużym banku. W dniu trzydziestych urodzin zostaje aresztowany we własnym pokoju. Nikt mu nie mówi, o co jest oskarżony, a mimo to może dalej chodzić do pracy i żyć jak dotąd. Sąd, który prowadzi jego sprawę, mieści się na poddaszach czynszowych kamienic, a jego urzędnicy są niedostępni. K. szuka pomocy u adwokata, malarza sądowego i kobiet związanych z sądem, ale nic nie osiąga. Rok później dwaj panowie w cylindrach wyprowadzają go za miasto i zabijają.

Opracowanie opiera się na nowym przekładzie Katarzyny Łakomik, udostępnionym przez Wolne Lektury. Tłumaczka zachowała niemieckie brzmienie imion, dlatego bohater nazywa się tu Josef K. W starszych przekładach, na przykład w tym z 1936 roku, sygnowanym nazwiskiem Józefiny Szelińskiej i przypisywanym Brunonowi Schulzowi, występuje jako Józef K. Powieść jest lekturą obowiązkową w liceum i technikum.

Czas i miejsce akcji

Akcja trwa dokładnie rok: od ranka trzydziestych urodzin Josefa K. do wieczoru w przeddzień jego trzydziestych pierwszych urodzin. Czas historyczny nie jest określony, ale świat powieści odpowiada Europie Środkowej początku XX wieku: są tu tramwaje, telefony, automobile i wielkie banki.

Miasto nie ma nazwy, choć czytelnicy od dawna rozpoznają w nim Pragę. Akcja rozgrywa się w wielu miejscach:

• pensjonat pani Grubach, gdzie K. wynajmuje pokój i gdzie mieszka też panna Bürstner; w jej pokoju nadzorca przesłuchuje K. w dniu aresztowania;
• bank, w którym K. pracuje, z jego gabinetem i rupieciarnią, gdzie siepacz chłosta strażników;
• kamienica na przedmieściu, gdzie sala posiedzeń mieści się w zwykłym mieszkaniu, a duszne kancelarie sądowe na poddaszu;
• mieszkanie obłożnie chorego adwokata Hulda, gdzie K. poznaje Leni i kupca Blocka;
• pracownia malarza Titorellego w ubogiej dzielnicy, w której drzwi za łóżkiem prowadzą wprost do kancelarii sądowych;
• katedra, po której K. miał oprowadzić włoskiego klienta banku, a spotyka tam kapelana więziennego;
• opuszczony kamieniołom na skraju miasta, gdzie K. ginie.

Kluczowe wątki

Aresztowanie. Rano do pokoju K. wchodzą dwaj strażnicy, Franz i Willem. Zjadają mu śniadanie i chcą zabrać bieliznę. Nadzorca przesłuchuje go w pokoju panny Bürstner, ale mówi tylko, że K. jest aresztowany, a on sam nic więcej nie wie. K. może iść do banku. Wieczorem opowiada wszystko pannie Bürstner i całuje ją.

Sąd na strychach. K. dostaje wezwanie na niedzielne przesłuchanie. Sala sądowa okazuje się zatłoczonym pokojem w czynszowej kamienicy. Sędzia śledczy bierze go za malarza pokojowego. K. wygłasza płomienną mowę przeciw sądowi, ale widzi, że wszyscy słuchacze noszą odznaki urzędników. W następną niedzielę ogląda pustą salę, a w księgach sędziego znajduje nieprzyzwoite obrazki. Woźny oprowadza go po kancelariach na poddaszu, gdzie K. słabnie z braku powietrza.

Adwokat i jego świat. Wuj Karl zabiera K. do adwokata Hulda, starego i chorego. Adwokat obiecuje dużo, ale nic nie robi. K., zamiast rozmawiać z dyrektorem kancelarii, który akurat jest u Hulda, wymyka się z pielęgniarką Leni do sąsiedniego pokoju. Później poznaje u adwokata kupca Blocka, oskarżonego od ponad pięciu lat, który całkowicie podporządkował się Huldowi. K. odbiera adwokatowi pełnomocnictwo.

Malarz Titorelli. Za radą pewnego fabrykanta K. idzie do malarza, który portretuje sędziów. Titorelli wyjaśnia, że są trzy możliwości: uniewinnienie rzeczywiste, uniewinnienie pozorne i przewlekanie. Pierwszego nigdy nie widział, a dwa pozostałe tylko odwlekają wyrok.

W katedrze. K. czeka w katedrze na włoskiego klienta banku, który nie przychodzi. Z ambony woła go kapelan więzienny i opowiada przypowieść o mężczyźnie, który całe życie czeka przed bramą do prawa. Rozmowa o jej znaczeniu nie daje K. żadnej odpowiedzi.

Koniec. W przeddzień trzydziestych pierwszych urodzin przychodzą po K. dwaj panowie w cylindrach. K. nie stawia oporu. W kamieniołomie jeden z nich wbija mu nóż w serce. Umierając, K. mówi „Jak pies!”.

Geneza utworu

Kafka zaczął pisać Proces w sierpniu 1914 roku, kilka tygodni po zerwaniu zaręczyn z Felice Bauer. Spotkanie w berlińskim hotelu Askanischer Hof, na którym rodzina i przyjaciele Felice rozliczali go z postępowania, nazwał w dzienniku „trybunałem”. Wielu badaczy widzi w tym spotkaniu jedno ze źródeł powieści. Kafka był z wykształcenia prawnikiem i pracował w urzędzie ubezpieczeń robotniczych, więc dobrze znał biurokrację.

Pisał nieregularnie, rozdziały powstawały nie po kolei, a w 1915 roku przerwał pracę. Za życia opublikował tylko dwa krótkie fragmenty związane z powieścią: przypowieść Przed prawem, wydrukowaną po raz pierwszy w 1915 roku w praskim tygodniku „Selbstwehr”, a potem w tomie Lekarz wiejski, oraz opowiadanie Sen. Przed śmiercią poprosił Maxa Broda o spalenie rękopisów. Brod tego nie zrobił i w 1925 roku wydał powieść, ustalając kolejność rozdziałów i pomijając niedokończone fragmenty.

Po polsku powieść ukazała się w 1936 roku w przekładzie sygnowanym nazwiskiem Józefiny Szelińskiej, narzeczonej Brunona Schulza. Przez lata przypisywano go Schulzowi, który napisał do niego posłowie. Przekład Katarzyny Łakomik, na którym opiera się to opracowanie, powstał dzięki zbiórce ogłoszonej przez Wolne Lektury w stulecie śmierci Kafki.

Znaczenie tytułu

„Proces” to przede wszystkim postępowanie sądowe, które toczy się przeciw K. Jest to jednak proces szczególny: nie ma aktu oskarżenia, jawnych rozpraw ani wyroku, który K. mógłby usłyszeć. Istnieje tylko procedura, która pochłania całe życie oskarżonego.

Tłumaczka zwraca uwagę na drugie znaczenie słowa, obecne i w niemieckim, i w polskim: proces to także ciąg zmian następujących po sobie, na przykład proces chorobowy. W tym sensie tytuł opisuje to, co dzieje się z bohaterem. K. z pewnego siebie urzędnika zamienia się stopniowo w człowieka, który zajmuje się wyłącznie swoją sprawą i w końcu przyjmuje wyrok.

Kompozycja, narracja, język

Powieść ma dziesięć rozdziałów z tytułami, od „Aresztowania” do „Końca”. Pierwszy i ostatni tworzą ramę: w pierwszym rano, a w ostatnim wieczorem przychodzą po K. obcy ludzie. Między nimi rozgrywają się epizody, które nie tworzą ciągu przyczyn i skutków. K. nie posuwa się w swojej sprawie do przodu, tylko krąży między kolejnymi pośrednikami. Kafka zostawił też kilka nieukończonych fragmentów.

Narrator mówi w trzeciej osobie, ale widzi świat oczami K. Czytelnik wie tyle samo co bohater, czyli bardzo mało. Nie dowiadujemy się, o co K. jest oskarżony ani kto go oskarża. Rzeczywistość opisana jest dokładnie i spokojnie, ale rządzą nią zasady snu: sąd mieści się na strychach, drzwi z pracowni malarza prowadzą do kancelarii, a w banku za drzwiami rupieciarni chłoszcze się strażników.

Język jest rzeczowy, pełen terminów prawniczych i długich zdań, w których bohaterowie rozważają wszystkie możliwe interpretacje, i to ta rzeczowość budzi niepokój. Od świata tej powieści pochodzi przymiotnik „kafkowski”.