Franz Kafka

Wczesne życie i edukacja

Franz Kafka urodził się 3 lipca 1883 roku w Pradze, wówczas należącej do Austro-Węgier. Pochodził z żydowskiej rodziny mówiącej po niemiecku. Jego ojciec, Hermann Kafka, był zamożnym kupcem, który sam dorobił się majątku i miał silny, apodyktyczny charakter. Relacja z ojcem zaważyła na całym życiu pisarza. Kafka miał trzy młodsze siostry, a dwaj młodsi bracia zmarli w dzieciństwie.

Uczył się w niemieckim gimnazjum na praskim Starym Mieście, a potem studiował prawo na niemieckim Uniwersytecie Karola Ferdynanda w Pradze. W 1906 roku uzyskał doktorat z prawa. W czasie studiów poznał Maxa Broda, pisarza, który został jego najbliższym przyjacielem.

Debiut i pierwsze dzieła

Od 1908 roku Kafka pracował w półpaństwowym Zakładzie Ubezpieczeń Robotników od Wypadków. Był cenionym urzędnikiem, a pisał wieczorami i nocami. W 1908 roku opublikował w czasopiśmie pierwsze krótkie prozy, a w 1912 roku wydał pierwszą książkę, zbiór Rozważania.

W nocy z 22 na 23 września 1912 roku napisał opowiadanie Wyrok, które uważał za przełom. Kilka tygodni później stworzył Przemianę, historię Gregora Samsy, który budzi się jako olbrzymie robactwo. Opowiadanie ukazało się w 1915 roku. W tym czasie Kafka poznał Felice Bauer z Berlina. Dwukrotnie się z nią zaręczał i dwukrotnie zerwał zaręczyny.

Kontekst historyczny

Kafka żył w Pradze w czasie, gdy miasto było częścią wielonarodowej monarchii austro-węgierskiej, a po 1918 roku Czechosłowacji. Jako Żyd piszący po niemiecku w czeskim mieście należał do mniejszości w mniejszości. Pracował w wielkiej biurokratycznej instytucji i z bliska obserwował, jak przepisy wpływają na życie robotników.

Jego twórczość powstawała w okresie ekspresjonizmu, ale nie należała do żadnej szkoły. Kafka pisał prostym, rzeczowym językiem o sytuacjach absurdalnych i niepokojących. Po drugiej wojnie światowej jego powieści czytano jako zapowiedź systemów totalitarnych, choć zmarł, zanim do władzy doszli naziści, a w ZSRR nastał stalinizm.

Dojrzałość twórcza

W latach 1914–1915 pisał Proces, a w 1922 roku Zamek. Obie powieści zostawił nieukończone. Za życia wydał kilka niewielkich książek, między innymi opowiadanie W kolonii karnej (1919) i zbiór Lekarz wiejski (1920), w którym znalazła się przypowieść Przed prawem. W 1919 roku napisał List do ojca, którego nigdy nie wysłał.

W 1917 roku rozpoznano u niego gruźlicę. W 1922 roku z powodu choroby przeszedł na wcześniejszą emeryturę. Korespondował z czeską dziennikarką i tłumaczką Mileną Jesenską, a ostatnie miesiące życia spędził z Dorą Diamant: od jesieni 1923 roku mieszkali razem w Berlinie, a potem była przy nim w sanatorium. Zmarł 3 czerwca 1924 roku w sanatorium w Kierling pod Wiedniem. Został pochowany na Nowym Cmentarzu Żydowskim w Pradze.

Spuścizna i znaczenie

Kafka polecił Maxowi Brodowi spalić swoje rękopisy. Brod tego nie zrobił i wydał Proces (1925), Zamek (1926) i Amerykę (1927), a potem dzienniki i listy. Dzięki temu Kafka stał się jednym z najważniejszych pisarzy XX wieku, a przymiotnik „kafkowski” wszedł do wielu języków.

W Polsce pierwszym ważnym tłumaczeniem był Proces z 1936 roku, związany z Brunonem Schulzem. Kafkę czytają dziś filozofowie i prawnicy, a jego motywy wracają w literaturze i filmie. W szkole Proces służy do rozmowy o władzy, winie i samotności człowieka wobec systemu.