Antygona w Nowym Jorku

O książce

Antygona w Nowym Jorku to dramat Janusza Głowackiego w dwóch aktach i szesnastu scenach. Autor napisał go na emigracji w Stanach Zjednoczonych na zamówienie waszyngtońskiego teatru Arena Stage. Tekst ukazał się po raz pierwszy w 10. numerze miesięcznika „Dialog” w 1992 roku. To tragifarsa, czyli utwór, w którym tragiczne wydarzenia pokazane są z czarnym humorem.

Akcja toczy się w ciągu jednej zimowej nocy w Tompkins Square Park, nowojorskim parku zamieszkanym przez bezdomnych. Anita, bezdomna Portorykanka, dowiaduje się, że zmarł jej ukochany John, a jego ciało zabrano do zbiorowego grobu dla nędzarzy na Hart Island. Postanawia pochować go w parku. Za kilka dolarów namawia do pomocy dwóch bezdomnych emigrantów, Polaka Pchełkę i rosyjskiego Żyda Saszę. Mężczyźni wykradają zwłoki z mola na Bronksie, ale przynoszą ciało innego człowieka. Między scenami z udziałem bezdomnych do widzów zwraca się Policjant, który komentuje wydarzenia z punktu widzenia władzy.

Utwór świadomie nawiązuje do Antygony Sofoklesa. Bohaterka znów walczy o pochówek bliskiej osoby wbrew porządkowi ustalonemu przez władzę i znów płaci za to życiem. Opracowanie obejmuje cały dramat, zgodnie z podstawą programową dla liceum i technikum. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego nie przytaczamy z niego cytatów.

Czas i miejsce akcji

Akcja trwa jedną noc. Jest zima, bezdomni marzną, a ziemia w parku jest zmarznięta. Bohaterowie wspominają, że jest środa, a trumny z mola wkrótce zostaną przewiezione na wyspę. Czas historyczny to współczesność autora, czyli początek lat dziewięćdziesiątych XX wieku, tuż po rozpadzie Związku Radzieckiego.

Miejsca akcji na scenie:

• Tompkins Square Park na Lower East Side na Manhattanie, a dokładniej ławka, przy której koczują bohaterowie. Tu rozgrywa się niemal cała akcja.
• Molo na Bronksie, gdzie składuje się trumny z ciałami bezdomnych i bezimiennych zmarłych przed wywiezieniem ich na Hart Island. Tu toczy się pierwsza scena aktu II.
• Przestrzeń przed kurtyną, z której Policjant przemawia bezpośrednio do widowni.

Miejsca, o których bohaterowie mówią:

• Potter’s Field na Hart Island, cmentarz dla ubogich, bezimiennych i przestępców.
• Kotłownia, do której pewien Polak wpuszcza bezdomnych za opłatą.
• Brzeg East River, gdzie Anita spędziła kiedyś wieczór z Johnem.
• Leningrad, gdzie dorastał Sasza, i Moskwa, dokąd chce wrócić.
• Portoryko, z którego pochodzi Anita.
• Polska, z której przyjechał Pchełka i do której wróciła Jola.

Kluczowe wątki

Śmierć Johna. Anita szuka w parku Johna, z którym była związana. Sasza mówi jej, że John zmarł, a jego ciało zabrano. Zostanie pochowany na Potter’s Field, cmentarzu dla nędzarzy i przestępców. Anita nie może się z tym pogodzić. Twierdzi, że John pochodził z dobrej bostońskiej rodziny i nie zasłużył na taki grób.

Przyjaźń Pchełki i Saszy. Pchełka przepił siedem dolarów, które Sasza dał mu na wino, i kłamie, że miał atak padaczki. Sasza wie, że to nieprawda, i zaczyna pakować swoje rzeczy, jakby chciał wrócić do Rosji. Pchełka wpada w panikę, bo boi się zostać sam. Obaj są od siebie uzależnieni, choć ciągle się kłócą.

Wyprawa po ciało. Anita wpada na pomysł, żeby wykraść zwłoki Johna, zanim trafią na wyspę, i pochować je w parku. Płaci mężczyznom wszystkim, co ma, czyli niecałymi dwudziestoma dolarami, a Pchełce dokłada buty narciarskie. Sasza i Pchełka otwierają kolejne trumny na molo na Bronksie i zabierają ciało, które uznają za Johna.

Pomyłka i pogrzeb. Już w parku mężczyźni orientują się, że przynieśli zwłoki obcego człowieka. Anita tego nie zauważa. Urządza na ławce skromną ceremonię, a przy zdjęciu, które ma przedstawiać zmarłego, wspomina swoje życie i chwilę, gdy John stanął w jej obronie.

Nadzieja Anity i Saszy. Po pogrzebie Anita i Sasza zaczynają planować wspólną przyszłość. Sasza ma zaproszenie z moskiewskiej Akademii Sztuk Pięknych i chce iść do ambasady po bilet. Anita daje mu koszulę, buty i grzebień, żeby wyglądał porządnie.

Klęska. Zazdrosny Pchełka częstuje Saszę denaturatem. Gdy z krzaków dobiega wołanie napadniętej Anity, żaden z mężczyzn jej nie pomaga. Policja oczyszcza park z bezdomnych i otacza go wysokim ogrodzeniem. W ostatnim monologu Policjant mówi, że Portorykanka, która rozpowiadała o grobie w parku, powiesiła się na bramie i została pochowana na Potter’s Field.

Geneza utworu

Janusz Głowacki wyjechał z Polski w grudniu 1981 roku na londyńską premierę swojej sztuki Kopciuch. Po wprowadzeniu stanu wojennego postanowił nie wracać. Od 1983 roku mieszkał w Nowym Jorku, niedaleko Tompkins Square Park. Park na Lower East Side był wtedy miejscem, gdzie koczowało wielu bezdomnych, także emigrantów z Europy Wschodniej. Głowacki obserwował ich życie z bliska.

Sztukę zamówił teatr Arena Stage w Waszyngtonie. Głowacki napisał ją po polsku, a wersję angielską przygotowano z jego udziałem. W wersji angielskiej zmarły nosi imię Paulie, a Pchełka to Flea. Polski tekst wydrukował „Dialog” w 1992 roku. Prapremiera odbyła się w 1993 roku w Arena Stage. W tym samym roku sztukę wystawił Teatr Ateneum w Warszawie w reżyserii Izabelli Cywińskiej. Magazyn „Time” uznał ją za jedną z dziesięciu najlepszych sztuk 1993 roku.

Tytuł i fabuła odsyłają do Antygony Sofoklesa. W antycznej tragedii Antygona grzebie brata, Polinejkesa, choć król Kreon zakazał pochówku zdrajcy. Anita chce pochować ukochanego, choć miasto ma dla takich jak on miejsce w zbiorowym grobie. Rolę Kreona przejmuje władza reprezentowana przez Policjanta, a jego monologi przypominają wystąpienia antycznego chóru. W 1994 roku Kazimierz Kutz zrealizował sztukę w Teatrze Telewizji z Anną Dymną i Jerzym Trelą. Dramat grano potem między innymi w Moskwie, Paryżu i w nowojorskim Vineyard Theatre.

Znaczenie tytułu

Tytuł łączy mit ze współczesnym miastem. Antygona to córka Edypa, która złamała rozkaz władcy, żeby oddać bratu ostatnią posługę. Nowy Jork jest symbolem dobrobytu i amerykańskiego snu. Zestawienie tych nazw zapowiada, że antyczny konflikt powtórzy się na samym dole społeczeństwa, wśród ludzi, o których nikt nie pamięta.

Nowojorską Antygoną jest Anita. Nie jest królewską córką, tylko bezdomną kobietą z wózkiem z supermarketu. Jej czyn jest nieporadny i częściowo śmieszny, bo grzebie obcego człowieka. Zachowuje jednak sens gestu Antygony, czyli upór, żeby zmarły nie zniknął bez imienia. Ginie tak jak bohaterka Sofoklesa, a jej los kwituje przedstawiciel władzy.

Ważna jest też nazwa Potter’s Field, czyli Pole Garncarza. Według Ewangelii świętego Mateusza kapłani kupili je za srebrniki Judasza na cmentarz dla obcych. Od tej historii pochodzi angielska nazwa cmentarzy dla ubogich i bezimiennych, także tego na Hart Island.

Kompozycja, narracja, język

Dramat ma dwa akty i szesnaście scen. Akt I obejmuje siedem scen, akt II dziewięć. Pierwsza scena aktu II rozgrywa się na molo na Bronksie, wszystkie pozostałe w parku. Utwór zachowuje więc niemal pełną jedność miejsca, a także jedność czasu, bo wydarzenia mieszczą się w jednej nocy.

Kompozycję porządkują monologi Policjanta. To on otwiera i zamyka sztukę, a między scenami z bezdomnymi wraca jeszcze kilka razy. Mówi prosto do widowni, raz uprzejmie, raz z przekleństwami, i powtarza urzędowe formułki o równości wobec prawa. Te wystąpienia tworzą ramę utworu i pełnią funkcję podobną do chóru w tragedii greckiej, tyle że komentarz władzy jest tu ironiczny.

Język postaci jest potoczny i pełen wulgaryzmów. Wulgarność oddaje realia środowiska i nie jest celem sama w sobie. Głowacki łączy tragizm z komizmem. Pogrzeb obcego trupa, kłamstwa Pchełki i absurdalne historie z przeszłości bohaterów śmieszą, ale opowiadają o samotności, wstydzie i upadku. Dlatego sztukę nazywa się tragifarsą. Sam autor określał ją jako komedyjkę o rozpaczy.