Biblia (fragmenty)

O książce

Biblia nie jest jedną książką, tylko zbiorem ksiąg pisanych przez wiele stuleci. Żydzi uznają za święte księgi Starego Testamentu, a chrześcijanie także Nowy Testament. Podstawa programowa dla liceum i technikum (rozporządzenie z 28 czerwca 2024 roku, Dz.U. 2024 poz. 1019) wymienia Biblię na pierwszym miejscu wśród utworów poznawanych we fragmentach, w zakresie podstawowym. Wskazuje pięć ksiąg. Są to Księga Rodzaju, Księga Hioba, Księga Koheleta, Księga Psalmów i Apokalipsa św. Jana.

Rozporządzenie nie mówi, które fragmenty trzeba przeczytać. Wybraliśmy te, które licea omawiają najczęściej. Z Księgi Rodzaju opracowujemy szczegółowo rozdziały 1–4, czyli stworzenie świata, grzech pierwszych ludzi oraz historię Kaina i Abla, a krócej potop, wieżę Babel i ofiarę Izaaka. Księgę Hioba streszczamy w całości, od prologu w niebie po epilog. Z Księgi Koheleta omawiamy główne myśli, w tym słynny trzeci rozdział o czasie. Z Księgi Psalmów wybraliśmy sześć utworów, a z Apokalipsy najważniejsze wizje, od Syna Człowieczego po Nowe Jeruzalem. Jeśli nauczyciel wskazał inne fragmenty, trzeba je przeczytać osobno.

W podstawie programowej z 2018 roku na tej liście stała także Pieśń nad Pieśniami. Rozporządzenie z 2024 roku już jej nie wymienia, dlatego jej tu nie opracowujemy. Pierwsze rozdziały Księgi Rodzaju zna się zwykle ze szkoły podstawowej. Dokładne streszczenie siedmiu dni stworzenia i opowieści o Raju, z postaciami Adama i Ewy, znajdziesz na stronie Stworzenie świata i człowieka oraz wybrane przypowieści ewangeliczne – opracowanie. Tutaj przypominamy te rozdziały krócej i więcej miejsca poświęcamy dalszym dziejom ludzi.

Miejsca w Biblii podaje się skrótem księgi, numerem rozdziału i numerem wersetu. Hi 19,25 oznacza Księgę Hioba, rozdział 19, werset 25. Rdz to Księga Rodzaju, Koh Księga Koheleta, Ps Księga Psalmów, a Ap Apokalipsa.

Na lekcjach korzysta się najczęściej z Biblii Tysiąclecia, której pierwsze wydanie ukazało się w 1965 roku. Prawa autorskie do niej nie wygasły, dlatego nie przytaczamy jej słów. Cytujemy Biblię księdza Jakuba Wujka z 1599 roku według wydania warszawskiego z 1923 roku, które Wikiźródła udostępniają jako tekst wolny od praw. Pisownię tego wydania przepisujemy bez zmian, na przykład „jéj”, „téż” czy „jeźli”. Wujek tłumaczył z łacińskiej Wulgaty, dlatego wiele imion i nazw brzmi u niego inaczej. Hiob nazywa się Job, Ewa to Hewa, a Kohelet to Ekklesiastes, czyli grecka nazwa księgi i jej mówcy. Przyjaciele Hioba to Eliphas (Elifaz), Baldad (Bildad), Sophar (Sofar) i Eliu (Elihu). Arka Noego jest u Wujka korabiem, a Jerozolima to Jeruzalem. Wikiźródła nazywają strony z tekstem nowszymi tytułami, na przykład „Księga Hioba” i „Księga Koheleta”, ale w samym tekście stoją dawne formy.

Inna jest też numeracja psalmów. Wulgata, a za nią Wujek, łączy psalmy 9 i 10 w jeden. Dlatego od psalmu 10 do 147 jej numery są zwykle o jeden mniejsze niż w Biblii Tysiąclecia, która idzie za tekstem hebrajskim. Wydanie z 1923 roku zaznacza to przy psalmach dopiskiem „U Żydów 23” albo „U Żydów 137”. Psalm o Panu jako pasterzu ma więc u Wujka numer 22, a psalm o rzekach Babilonu numer 136. W opracowaniu podajemy numer z Biblii Tysiąclecia, a numer Wujka w nawiasie.

Czas i miejsce akcji

Każda z ksiąg ma własny czas i własną przestrzeń. Księga Rodzaju zaczyna się na początku świata i opowiada o pierwszych pokoleniach ludzi, a potem o patriarchach. Jej pierwsze rozdziały nie dzieją się w historii, którą da się datować. Księga Hioba rozgrywa się w ziemi Us, krainie na wschodzie, której położenia tekst nie podaje. Hiob żyje jak dawni patriarchowie, a jego bogactwem są stada. Część akcji toczy się w niebie, gdzie Bóg rozmawia z szatanem. Kohelet przedstawia się jako syn Dawida i król w Jerozolimie, a jego rozważania dotyczą wszystkiego, co dzieje się pod słońcem. Psalmy nie mają akcji, ale przywołują konkretne miejsca, najmocniej rzeki Babilonu, nad którymi płaczą wygnańcy. Apokalipsa powstaje na wyspie Patmos, a jej wizje sięgają nieba, ziemi i końca czasów.

Miejsca przywołane w omawianych fragmentach.

• Raj, u Wujka Raj rozkoszy, czyli ogród Eden, w którym rosną drzewo poznania dobra i zła oraz drzewo życia (Rdz 2,8–9), oraz wejście do niego strzeżone przez cherubinów (Rdz 3,24),
• pole, na którym Kain zabija Abla, i kraina na wschód od Edenu, gdzie Kain żyje jako wygnaniec i buduje miasto Henoch (Rdz 4,8–17),
• arka na wodach potopu i góry Ararat, które Wujek nazywa górami Armeńskimi (Rdz 6–8),
• ziemia Szinear, u Wujka Sennaar, z miastem i wieżą Babel (Rdz 11,1–9),
• kraj Moria, który Wujek nazywa ziemią Widzenia, z górą ofiary Izaaka, oraz Beer-Szeba, u Wujka Bersabea (Rdz 22),
• ziemia Us, u Wujka Hus, z domem Hioba i domem jego najstarszego syna, który wali się na dzieci Hioba (Hi 1),
• gnój, na którym siedzi chory Hiob, oraz dwór niebieski, gdzie synowie Boży i szatan stają przed Panem (Hi 1–2),
• Jerozolima, w której panuje król Kohelet (Koh 1,12),
• rzeki Babilonu z wierzbami, na których wygnańcy zawiesili instrumenty, oraz Syjon, za którym tęsknią (Ps 137),
• wyspa Patmos, na której Jan ma widzenie, i siedem Kościołów w Azji, do których pisze (Ap 1,9–11),
• niebo z tronem Boga, morzem szklanym i ołtarzem (Ap 4–6),
• pustynia, na którą ucieka Niewiasta, i morze, z którego wychodzi Bestia (Ap 12–13),
• Babilon wielki, miasto, którego upadek ogłasza anioł (Ap 17–18),
• przepaść, w której anioł zamyka Smoka, i jezioro ogniste (Ap 20),
• Nowe Jeruzalem z rzeką wody życia i drzewem życia (Ap 21–22).

Kluczowe wątki

Początek świata i początek zła (Rdz 1–11). Bóg stwarza świat dobry i uporządkowany, a człowieka na swój obraz. Ludzie łamią jedyny zakaz, więc tracą Raj. W następnym pokoleniu Kain zabija brata. Zło rośnie, aż Bóg zsyła potop, z którego ocala tylko Noego z rodziną. Po potopie ludzie budują wieżę, by zdobyć sławę, a Bóg miesza ich języki.

Próba wiary Abrahama (Rdz 22). Bóg każe Abrahamowi złożyć w ofierze jedynego syna, Izaaka. Abraham jest posłuszny, ale w ostatniej chwili anioł powstrzymuje jego rękę, a zamiast chłopca na ołtarzu ginie baran.

Cierpienie sprawiedliwego (Księga Hioba). Szatan twierdzi, że Hiob kocha Boga tylko za szczęście, jakie od niego dostał. Bóg pozwala go doświadczyć. Hiob traci majątek, dzieci i zdrowie. Przyjaciele przekonują go, że cierpi za grzechy, a on uparcie broni swojej niewinności i domaga się odpowiedzi od Boga. Bóg w końcu przemawia z burzy, ale nie tłumaczy, dlaczego Hiob cierpiał. Pokazuje mu ogrom stworzenia.

Marność i czas (Księga Koheleta). Mędrzec, który miał wszystko – bogactwo, mądrość i przyjemności – stwierdza, że wszystko przemija jak dym. Każda rzecz ma swój czas. Człowiekowi pozostaje cieszyć się życiem jako darem Boga i pamiętać o sądzie.

Modlitwa (Księga Psalmów). Psalmy wyrażają całą skalę uczuć człowieka wobec Boga. Jest w nich zachwyt nad światem, ufność, skrucha po grzechu, wołanie z rozpaczy i tęsknota wygnańców za ojczyzną.

Koniec świata i nowy początek (Apokalipsa). Jan widzi Chrystusa w chwale, tron Boga i Baranka, który otwiera zapieczętowaną księgę. Kolejne pieczęcie i trąby przynoszą katastrofy. Smok walczy z Niewiastą, a Bestia z wiernymi. Zło zostaje w końcu pokonane, a Bóg tworzy nowe niebo i nową ziemię.

Geneza utworu

Stary Testament. Cztery omawiane księgi Starego Testamentu powstały po hebrajsku. Przez wieki krążyły w odpisach i były redagowane, zanim przyjęły dzisiejszy kształt.

Księga Rodzaju. Przez wieki żydzi i chrześcijanie uważali za jej autora Mojżesza, stąd druga nazwa, Pierwsza Księga Mojżeszowa. Wielu współczesnych biblistów uważa, że złożono ją z kilku dawnych tradycji, powstających od IX do V wieku przed naszą erą. Badacze wyjaśniają w ten sposób na przykład to, że w opowieści o potopie Noe raz zabiera do arki po parze zwierząt (Rdz 6,19), a raz po siedem par zwierząt czystych (Rdz 7,2). Bibliści zauważają też, że historie potopu i wieży Babel mają wspólne tworzywo z literaturą starożytnego Wschodu, ale autorzy biblijni nadali im własny sens religijny.

Księga Hioba należy do ksiąg mądrościowych. Tradycja rabiniczna przypisywała ją Mojżeszowi. Według powszechnego dziś poglądu biblistów powstała w V–III wieku przed naszą erą, po niewoli babilońskiej. Ma ramę prozą, czyli prolog i epilog, a w środku długi poemat złożony z mów.

Księga Koheleta według tradycji wyszła spod pióra króla Salomona, syna Dawida. Na to wskazuje pierwszy werset, w którym autor nazywa się synem Dawida i królem w Jerozolimie. Wielu badaczy uważa jednak, że styl i tematy księgi są typowe dla III wieku przed naszą erą. Słowo „Kohelet” oznacza człowieka, który przemawia na zgromadzeniu. Grecki odpowiednik tego słowa brzmi „Ekklesiastes” i tak nazywa księgę Wujek.

Księga Psalmów to zbiór stu pięćdziesięciu pieśni. Tradycja przypisywała wiele z nich, a z czasem nawet wszystkie, królowi Dawidowi. Według dzisiejszych badaczy psalmy powstawały w długim okresie, między XI a III wiekiem przed naszą erą. Większość biblistów datuje je na czasy królów, czyli X–VII wiek. Psalm 137 wyraźnie mówi o niewoli babilońskiej, więc musiał powstać w VI wieku albo później.

Apokalipsa św. Jana zamyka Nowy Testament i jest jego jedyną księgą prorocką. Napisano ją po grecku. Tradycja uważa za autora apostoła Jana, ale nie jest to pewne. Ireneusz z Lyonu, a za nim Euzebiusz i Hieronim, wiązali powstanie księgi z końcem rządów cesarza Domicjana, czyli z około 95 rokiem. Część biblistów przesuwa ją na czas po 68 roku. Grecki tytuł znaczy „objawienie”, dlatego Wujek nazywa księgę Objawieniem błogosławionego Jana Apostoła.

Przekład Wujka. Jezuita Jakub Wujek (1541–1597) przełożył Biblię z łacińskiej Wulgaty, korzystając też z tekstów hebrajskich i greckich. Przekład powstawał w latach 1584–1595. Nowy Testament ukazał się drukiem w 1593 roku, a pełne wydanie w 1599 roku, gdy Wujek już nie żył, a tekst przejrzała komisja jezuitów. Polscy katolicy posługiwali się nim przez 367 lat, do ukazania się Biblii Tysiąclecia w 1965 roku.

Znaczenie tytułu

Słowo „Biblia” pochodzi z greki i znaczy „księgi”. Nazwa lektury mówi więc wprost, że to wybór z wielu ksiąg. Każda z omawianych ksiąg ma własny tytuł. „Księga Rodzaju” nawiązuje do początku i pochodzenia, bo dawne polskie słowo „rodzaj” znaczyło ród. Po grecku księga nazywa się Genesis, a po hebrajsku Bereszit, od pierwszego słowa „Na początku”.

„Księga Hioba” bierze nazwę od głównego bohatera. Hebrajskie imię Ijow oddawano po polsku jako Job albo Hiob. Imię Hioba stało się w polszczyźnie pospolite. Mówimy o „hiobowych wieściach”, gdy ktoś przynosi same złe wiadomości, jak posłańcy, którzy kolejno przybiegają do Hioba.

„Kohelet” to nie imię, tylko określenie mówcy przemawiającego na zgromadzeniu. Stąd inne polskie nazwy księgi, Eklezjastes albo Kaznodzieja Salomona. Najsłynniejsze słowa księgi, „marność nad marnościami”, są przekładem łacińskiego vanitas vanitatum. Hebrajskie słowo hewel, tłumaczone jako „marność”, oznacza dosłownie dym, mgłę, coś ulotnego. Nie chodzi więc o to, że świat jest zły, tylko o to, że wszystko w nim przemija.

„Psalmy” to po grecku pieśni śpiewane przy akompaniamencie instrumentu strunowego. Hebrajska nazwa zbioru, Tehillim, znaczy „pieśni pochwalne”. Polski zbiór psalmów nazywa się psałterzem.

„Apokalipsa” to greckie słowo oznaczające odsłonięcie, objawienie. Dopiero później zaczęło znaczyć koniec świata, a dziś mówi się tak o każdej katastrofie. W Biblii chodzi o odsłonięcie tego, co ukryte, czyli sensu dziejów i ich końca.

Kompozycja, narracja, język

Różne gatunki w jednej lekturze. Księga Rodzaju opowiada prozą, a narrator relacjonuje zdarzenia i słowa Boga. Księga Hioba łączy prozatorską ramę z poetyckim dialogiem, więc bywa porównywana do dramatu. Księga Koheleta to rozważania mędrca w pierwszej osobie, pełne sentencji. Psalmy są liryką, w której podmiot mówi bezpośrednio do Boga. Apokalipsa jest relacją z wizji opowiedzianą przez samego widzącego, który powtarza „widziałem” i „słyszałem”.

Kompozycja Księgi Hioba. Prolog (Hi 1–2) i epilog (Hi 42,7–17, u Wujka 42,7–16) są prozą. Między nimi stoi poemat. Hiob zaczyna skargą, a potem trzy razy rozmawia z przyjaciółmi. Kolejno mówią Elifaz, Bildad i Sofar, a Hiob odpowiada każdemu z nich. Trzecia runda jest krótsza, bo Bildad mówi tylko kilka zdań, a Sofar już nie zabiera głosu. Potem Hiob wygłasza długą obronę, a młody Elihu cztery mowy. Na końcu przemawia Bóg i Hiob mu odpowiada. Wujek zachowuje numerację Wulgaty, w której rozdziały 39–41 dzielą się inaczej niż w Biblii Tysiąclecia. Behemot pojawia się u niego w wersecie 40,10, a w nowszych przekładach w 40,15.

Paralelizm. Poezja hebrajska nie ma rymów. Jej podstawą jest paralelizm, czyli powtórzenie tej samej myśli dwa razy, innymi słowami, albo zestawienie dwóch przeciwnych myśli. Dobrze to widać w trzecim rozdziale Koheleta, gdzie każdy „czas” ma swoje przeciwieństwo, i w psalmach, w których druga połowa wersetu powtarza albo rozwija pierwszą.

Liczby i symbole Apokalipsy. Apokalipsa jest zbudowana z siódemek. Jest w niej siedem listów do siedmiu Kościołów, siedem pieczęci, siedem trąb i siedem czasz. Często powtarzają się też liczby cztery i dwanaście. Znaczenie mają też kolory. Biały oznacza zwycięstwo i czystość, a czerwony krew i przemoc. Zwierzęta są obrazami ludzi i potęg. Księga wiele bierze ze Starego Testamentu. Drzewo żywota z Raju wraca w jej ostatnim rozdziale, a wąż z Księgi Rodzaju zostaje nazwany Smokiem i szatanem.

Język Wujka. Przekład z XVI wieku jest podniosły, ale prosty. Ma dawne formy, na przykład „Gdzieżeś?” zamiast „Gdzie jesteś?”, „zalim ja” zamiast „czy ja”, „żywot” w znaczeniu „życie” albo „łono matki”. Arka to u niego „korab”, harfy to „muzyckie naczynia”, Syjon to „Syon”. Psalm 23 zaczyna się u Wujka słowami „Pan mię rządzi”, bo tak oddał łacińskie Dominus regit me, choć hebrajski oryginał mówi o Panu jako pasterzu. Żona Hioba mówi mu „Błogosław Bogu, a umrzyj”. W hebrajskim tekście „błogosławić” zastępuje tu słowo „złorzeczyć” i tak rozumie ten werset nagłówek rozdziału w wydaniu Wujka.