Martwe dusze

O książce

Martwe dusze to najważniejsze dzieło Mikołaja Gogola, pisarza urodzonego na Ukrainie i piszącego po rosyjsku. Tom pierwszy ukazał się w Moskwie w 1842 roku. Cenzura narzuciła mu tytuł Przygody Cziczikowa, czyli Martwe dusze, a sam autor nazwał utwór poematem, choć jest to powieść pisana prozą. Gogol planował trzy tomy, ale ukończył tylko pierwszy. Z drugiego zachowały się jedynie fragmenty.

Bohaterem jest Paweł Iwanowicz Cziczikow, uprzejmy urzędnik w stanie spoczynku, który przyjeżdża do gubernialnego miasta N. Zjednuje sobie urzędników, a potem objeżdża okolicznych ziemian i kupuje od nich „martwe dusze”, czyli chłopów pańszczyźnianych zmarłych od ostatniego spisu. Kolejne wizyty u Maniłowa, Koroboczki, Nozdriowa, Sobakiewicza i Pluszkina składają się na galerię ludzkich typów. Gdy sprawa wychodzi na jaw, miasto ogarniają plotki, a Cziczikow musi uciekać. Dopiero w ostatnim rozdziale narrator wyjaśnia, kim jest bohater i po co mu zmarli chłopi.

W liceum Martwe dusze są jedną z czterech powieści do wyboru w grupie europejskich powieści realistycznych i naturalistycznych. Pozostałe to Ojciec Goriot Balzaka, Klub Pickwicka Dickensa i Pani Bovary Flauberta. Uczeń czyta jedną z nich. Opracowanie obejmuje cały tom pierwszy, czyli jedenaście rozdziałów. O zachowanych fragmentach tomu drugiego wspominamy tylko w genezie.

Cytaty pochodzą z dziewiętnastowiecznego przekładu Zygmunta Wielhorskiego, wydanego w Poznaniu w 1876 roku nakładem Redakcji „Kuryera Poznańskiego” i udostępnionego w Wikiźródłach. Przytaczamy je w oryginalnej pisowni (np. „téż”, „djabli”, „radzca”). Przekład obejmuje wszystkie jedenaście rozdziałów, ale nie jest pełny. Najmocniej skrócony jest rozdział XI. Tłumacz zostawił w nim opowieść o życiu Cziczikowa, ale mocno ją streścił. Pominął między innymi liryczną dygresję o Rusi i historię starego urzędnika, któremu Cziczikow obiecywał ślub z jego córką. Nie ma też hiszpańskich baranów, pod których kożuszkami przemycano koronki, przypowieści o Kifie Mokiewiczu i słynnego zakończenia z pędzącą trójką. Przekład kończy się obrazem bryczki znikającej w kurzu. Mniejsze skróty zdarzają się też w innych rozdziałach. Te elementy oryginału omawiamy, ale nie cytujemy.

Formy nazwisk w przekładzie Wielhorskiego różnią się od dzisiejszych. Tłumacz pisze „Cziczików” albo „Cziczikow”, „Nozdrew” zamiast Nozdriow, „Pliuszkin” zamiast Pluszkin i „Piotrek” zamiast Pietrek (w rosyjskim oryginale lokaj to Pietruszka). Używa też dawnych spolszczeń, np. „radzca kolegialny”. W treści opracowania stosujemy formy przyjęte w szkole i w nowszych wydaniach, w których najczęściej czyta się przekład Władysława Broniewskiego z 1927 roku. Formy dawne zostają tylko w cytatach.

Czas i miejsce akcji

Akcja toczy się w Rosji w czasach pańszczyzny. Narrator mówi, że wszystko działo się wkrótce po kampanii 1812 roku, a urzędnicy miasta N. dopatrują się w Cziczikowie nawet przebranego Napoleona. Obraz urzędników i ziemian odpowiada jednak raczej czasom Mikołaja I, w których Gogol pisał. Wydarzenia głównego wątku trwają kilka tygodni. Cziczikow spędza w mieście ponad tydzień, potem przez kilka dni objeżdża majątki, a po zawarciu umów zostaje jeszcze w mieście, aż wybucha skandal. Rozdział XI cofa się w przeszłość i opowiada całe wcześniejsze życie bohatera.

Miejsca akcji:

• gubernialne miasto N., którego nazwy Gogol nie podaje, z zajazdem, w którym mieszka Cziczikow, pałacem gubernatora, gdzie odbywają się wieczór i bal, domami urzędników, izbą cywilną, w której spisuje się akty kupna, domem policmajstra i domem protopopa ojca Kiryły, przed którym nocą zatrzymuje się Koroboczka;
• Maniłówka, majątek Maniłowa z domem na wzgórzu, altaną z napisem o samotnym rozmyślaniu i zarośniętą sadzawką;
• wieś Koroboczki, do której Cziczikow trafia nocą, w burzy, po zabłądzeniu, około sześćdziesięciu wiorst od miasta;
• przydrożny zajazd przy gościńcu, gdzie bohater je prosię i spotyka Nozdriowa z jego szwagrem;
• wieś Nozdriowa ze stajnią, psiarnią, polami i granicą majątku, którą gospodarz pokazuje gościom;
• wieś Sobakiewicza z ciężkim, solidnym domem i masywnymi meblami;
• wieś Pluszkina, zaniedbana, z rozpadającymi się chatami, zarośniętym ogrodem i dworem, w którym zabito prawie wszystkie okna;
• drogi guberni, po których jeździ bryczka Cziczikowa, w tym miejsce zderzenia z karetą gubernatorowej;
• Petersburg w opowieści pocztmajstra o kapitanie Kopiejkinie;
• miejsca z przeszłości Cziczikowa opisane w rozdziale XI, czyli szkoła w mieście, izba skarbowa, komisja budowy gmachu rządowego i komora celna na granicy.

Kluczowe wątki

Interes Cziczikowa. W Rosji co kilkanaście lat sporządzano spisy chłopów, zwane rewizjami. Chłop zmarły po spisie nadal figurował w papierach jako żywy, a właściciel płacił za niego podatek. Cziczikow chce takie dusze kupić za bezcen, przepisać na siebie i zastawić w banku jak prawdziwych chłopów. Ziemianom mówi, że zdejmie z nich ciężar podatku, a urzędnikom, że przesiedli chłopów do guberni chersońskiej.

Wizyty u ziemian. Rozdziały II–VI to pięć wizyt. Słodki i bezczynny Maniłow oddaje zmarłych za darmo. Skąpa i nieufna Koroboczka sprzedaje ich za piętnaście rubli dopiero wtedy, gdy Cziczikow obiecuje kupować od niej mąkę i inne produkty. Kłamca i awanturnik Nozdriow próbuje wcisnąć gościowi ogiera, psy i katarynkę, oszukuje przy warcabach i każe go bić. Twardy Sobakiewicz targuje się jak o żywy towar i wciska mu kobietę zapisaną jak mężczyznę. Pluszkin, bogaty skąpiec, oddaje zmarłych i sprzedaje zbiegłych chłopów po kilkadziesiąt kopiejek.

Miasto N. i jego urzędnicy. Gubernator haftuje, prezes izby recytuje wiersze, pocztmajster filozofuje, a policmajster bierze od kupców, co chce, i jest przez nich lubiany. Wszyscy grają w wista, ucztują i biorą łapówki. Gdy rozchodzi się wieść, że Cziczikow jest milionerem, miasto nosi go na rękach.

Plotka i ucieczka. Na balu u gubernatora pijany Nozdriow ogłasza, że Cziczikow kupuje martwe dusze. Następnego dnia przyjeżdża do miasta Koroboczka, by sprawdzić, ile naprawdę są warte. Damy dopowiadają resztę i rodzi się plotka o planowanym porwaniu córki gubernatora. Przestraszeni urzędnicy, którzy czekają na nowego generała-gubernatora, widzą w Cziczikowie fałszerza, szpiega, kapitana Kopiejkina, a nawet Napoleona. Umiera prokurator, a bohater, któremu wszyscy zamykają drzwi, w pośpiechu opuszcza miasto.

Historia bohatera. W ostatnim rozdziale narrator opowiada życie Cziczikowa. Ojciec dał mu na drogę radę, by zbierał grosz do grosza i dogadzał przełożonym. Chłopiec handlował z kolegami, urzędnik oszczędzał na wszystkim, a potem kradł w komisji budowlanej i zarabiał na przemycie w komorze celnej. Dwa razy tracił majątek, ale zawsze zaczynał od nowa. Pomysł martwych dusz podsunął mu przypadkiem sekretarz urzędu, który zauważył, że zmarli chłopi wciąż figurują w spisach.

Geneza utworu

Gogol zaczął pisać Martwe dusze w 1835 roku. Według jego późniejszych wspomnień pomysł podsunął mu Aleksander Puszkin, który zauważył, że taka fabuła pozwoli przejechać z bohaterem całą Rosję i pokazać mnóstwo różnych charakterów. Puszkin dał mu też wcześniej temat Rewizora. Po premierze tej komedii w 1836 roku Gogol wyjechał za granicę i większą część powieści napisał we Włoszech, głównie w Rzymie.

Tom pierwszy ukazał się w Moskwie w 1842 roku. Cenzura zmieniła jego tytuł na Przygody Cziczikowa, czyli Martwe dusze. Książka wywołała burzę. Krytyk Wissarion Bieliński uznał ją za znakomitą satyrę na Rosję, a przeciwnicy zarzucali autorowi szkalowanie własnego kraju.

Gogol myślał o trzech tomach na wzór Boskiej Komedii Dantego. Tom pierwszy miał być piekłem, a w następnych Cziczikow miał się stopniowo zmieniać. Nad drugim tomem pisarz pracował do końca życia, ale był z niego niezadowolony. Jedną wersję spalił już w 1845 roku, a w lutym 1852 roku, na kilka dni przed śmiercią, spalił kolejne rękopisy. Zachowały się tylko fragmenty kilku rozdziałów, wydane po jego śmierci. Opowiadają o dalszych podróżach Cziczikowa po innych majątkach.

Przekład Zygmunta Wielhorskiego ukazał się w Poznaniu w 1876 roku. Wydanie poprzedza napisany przez tłumacza szkic o życiu Gogola. W 1927 roku powieść przełożył Władysław Broniewski. Na scenę przeniósł ją między innymi Michaił Bułhakow w adaptacji wystawionej w Moskiewskim Teatrze Artystycznym w 1932 roku, a w 1984 roku Michaił Szwejcer nakręcił według niej serial telewizyjny.

Znaczenie tytułu

Słowo „dusza” oznaczało w Rosji chłopa pańszczyźnianego płci męskiej. Ziemianin mówił, że ma sto dusz, gdy należało do niego stu mężczyzn. „Martwe dusze” to więc w dosłownym sensie zmarli chłopi, którzy nadal figurują w urzędowych spisach. Właśnie nimi handluje Cziczikow, a przy targach okazuje się, że dla ziemian żywy i umarły chłop jest takim samym towarem jak mąka czy konopie.

Drugie znaczenie dotyczy ludzi żywych. Maniłow, Koroboczka, Nozdriow, Sobakiewicz, Pluszkin i urzędnicy miasta N. żyją, jedzą, grają w karty i robią interesy, ale ich dusze są puste. Narrator mówi o Sobakiewiczu, że w jego ciele jakby nie było duszy, a o Pluszkinie, że z człowieka pozostała ruina. Zmarli chłopi z list, których Cziczikow wspomina z zadumą, wydają się czasem bardziej żywi niż ich właściciele. Gogol nazwał książkę poematem, bo chciał w niej opowiedzieć o całej Rosji, o jej przywarach i o nadziei na przemianę.

Kompozycja, narracja, język

Tom pierwszy ma jedenaście rozdziałów i budowę ramową. Rozdział I wprowadza bohatera do miasta. Rozdziały II–VI to podróż po majątkach, przy czym każdy ziemianin ma swój rozdział, a kolejne wizyty układają się w stopniowanie od Maniłowa do Pluszkina. Rozdziały VII–X wracają do miasta, gdzie interes zostaje zalegalizowany, a potem wychodzi na jaw. Rozdział XI zamyka podróż wyjazdem z miasta i opowiada przeszłość bohatera. W rozdziale X pocztmajster opowiada osobną, zabawną Powieść o kapitanie Kopiejkinie.

Narrator jest trzecioosobowy, ale bardzo osobisty. Rozmawia z czytelnikiem, przeprasza za nieprzyzwoite słowa, boi się opisywać damy i żartuje z własnego bohatera. Często odchodzi od fabuły w dygresjach. Jedne są satyryczne, jak uwagi o grubych i chudych urzędnikach czy o tym, jak Rosjanin rozmawia z kimś, kto ma dwieście, a jak z kimś, kto ma pięćset dusz. Inne są liryczne, jak wspomnienie młodości na początku rozdziału VI czy rozważania o losie pisarza, który pokazuje ludziom brzydotę życia, na początku rozdziału VII. W oryginale tom kończy się słynnym obrazem Rosji pędzącej jak trójka koni, której nikt nie potrafi wyprzedzić. W przekładzie Wielhorskiego tego zakończenia nie ma.

Język łączy groteskę i realizm. Gogol pokazuje bohaterów przez przedmioty, które ich otaczają. Masywne meble Sobakiewicza wydają się mówić, że też są Sobakiewiczem, a książka Maniłowa od dwóch lat leży założona na czternastej stronie. Porównania bywają rozbudowane i zabawne, np. goście na wieczorze u gubernatora przypominają muchy obsiadające głowę cukru. Bohaterowie mówią językiem, który od razu ich zdradza. Maniłow nie kończy słodkich zdań, Nozdriow przysięga na wszystkie świętości, a Sobakiewicz mówi krótko i dosadnie. Pocztmajster co chwilę wtrąca „panie ty mój” i „tak powiedziawszy”.