Pani Bovary

O książce

Pani Bovary to pierwsza wydana powieść Gustave’a Flauberta, z podtytułem Obyczaje prowincji. Drukowała ją w odcinkach „Revue de Paris” od 1 października do 15 grudnia 1856 roku, a w kwietniu 1857 roku ukazała się jako książka. W międzyczasie autor stanął przed sądem za obrazę moralności i został uniewinniony. Powieść uchodzi za jedno z najważniejszych dzieł realizmu europejskiego XIX wieku.

Bohaterką jest Emma Rouault, córka zamożnego rolnika, wychowana w klasztorze i zaczytana w romansach. Wychodzi za Karola Bovary, poczciwego i mało błyskotliwego lekarza z normandzkiej prowincji. Życie u jego boku szybko ją nudzi, więc szuka szczęścia w marzeniach, zakupach i romansach, najpierw z ziemianinem Rudolfem Boulangerem, potem z kancelistą Leonem Dupuis. Zadłużona u kupca Lheureux i opuszczona przez kochanków, truje się arszenikiem.

Na liście lektur dla liceum Pani Bovary stoi w grupie „Realistyczna lub naturalistyczna powieść europejska”. Uczeń czyta jedną z czterech powieści do wyboru, a pozostałe trzy to Ojciec Goriot Balzaka, Klub Pickwicka Dickensa i Martwe dusze Gogola. Opracowanie obejmuje całą powieść, czyli trzy części i trzydzieści pięć rozdziałów.

Cytaty pochodzą z pierwszego polskiego przekładu Ludwiki Kaczyńskiej, wydanego w Warszawie w 1878 roku nakładem „Przeglądu Tygodniowego” i udostępnionego przez Wikiźródła. Podajemy je w oryginalnej, dawnej pisowni. Kaczyńska używa form Karol, Emma, Berta, Rudolf, Leon i Justyn, takich samych, jakie przyjęły się w polskiej szkole i opracowaniach. Inaczej zapisuje kilka imion i nazw, na przykład Felicya, Łucya czy Nastusia, a markiza d’Andervilliers nazywa margrabią d’Audervillers. Notariusza nazywa raz Guillaumin, a częściej Guillemin, oberżystkę raz Lefrançois, raz Lafrançois. W opracowaniu stosujemy pisownię uwspółcześnioną i formy z oryginału francuskiego, na przykład Felicja, Łucja, Guillaumin.

Czas i miejsce akcji

Flaubert nie podaje dat, ale wskazówki w tekście pozwalają umieścić akcję w latach 30. i 40. XIX wieku, za panowania króla Ludwika Filipa. Ojciec Karola stracił posadę około 1812 roku, droga do Yonville powstała w 1835 roku, a radca prefektury na wystawie rolniczej sławi króla i spokój po dawnych rozruchach. Fabuła obejmuje wiele lat, od szkolnych czasów Karola aż po jego śmierć. Małżeństwo z Emmą trwa kilka lat, w tym cztery lata w Tostes.

Miejsca akcji:

• Rouen, stolica Normandii, gdzie Karol chodzi do kolegium i studiuje medycynę, a Emma uczy się w klasztorze. Tu znajdują się teatr, w którym Bovary oglądają operę Łucja z Lammermooru, katedra, w której Emma umawia się z Leonem, zajazd Pod Czerwonym Krzyżem przy placu Beauvoisine, hotel Buloński w porcie, gdzie kochankowie spotykają się w czwartki, oraz wysepka na Sekwanie, na którą płyną łódką;
• Tostes, miasteczko, w którym Karol zaczyna praktykę i spędza z Emmą pierwsze cztery lata małżeństwa, z buczyną w Banneville, dokąd Emma chodzi na spacery z chartem Dżali;
• folwark Bertaux, gospodarstwo ojca Rouault, gdzie Karol nastawia mu złamaną nogę i poznaje Emmę;
• zamek la Vaubyessard, siedziba markiza d’Andervilliers, w której Emma bawi się na balu;
• Yonville-l’Abbaye, miasteczko osiem mil od Rouen, z domem Bovarych, ogrodem i altaną nad rzeką, apteką Homais i jej poddaszem z truciznami, zajazdem Pod Złotym Lwem, kościołem, cmentarzem, merostwem, sklepem Lheureux, domem notariusza Guillaumina i poddaszem, na którym Binet toczy drewniane kółka;
• chałupa mamki Rollet na skraju Yonville, w której wychowuje się mała Berta;
• przędzalnia lnu w dolinie i łąka, na której odbywa się wystawa rolnicza;
• zamek la Huchette Rudolfa Boulangera i las, gdzie Emma i Rudolf jeżdżą konno;
• droga do Rouen przez Quincampoix i Lasek Wilhelma, gdzie dyliżans Jaskółka mija niewidomego żebraka;
• Argueil, gdzie na jarmarku Karol spotyka Rudolfa, Doudeville, gdzie umiera ojciec Karola, i Dieppe, skąd pochodzi pierwsza żona Karola;
• Paryż, w którym Leon studiuje prawo i o którym Emma bez końca marzy.

Kluczowe wątki

Małżeństwo Emmy i Karola. Karol kocha żonę bez zastrzeżeń i uważa się za najszczęśliwszego z ludzi. Emma szybko odkrywa, że nie czuje do niego nic. Drażni ją jego spokój, sposób jedzenia i brak ambicji. Gdy nieudana operacja Hipolita kompromituje męża, jej pogarda zamienia się w nienawiść.

Marzenia i lektury. Emma od dziecka żyje w świecie romansów, powieści Waltera Scotta i obrazków z keepsake’ów. Bal w la Vaubyessard pokazuje jej życie, którego nie może mieć. Odtąd marzy o Paryżu, podróżach, wielkiej miłości i zbytku, a rzeczywistość wydaje jej się pomyłką losu.

Leon. Młody kancelista notariusza dzieli z Emmą zamiłowanie do muzyki i książek. Oboje są w sobie zakochani, ale żadne nie robi pierwszego kroku. Leon wyjeżdża do Paryża. Spotykają się po latach w operze w Rouen i zostają kochankami, a Emma co tydzień jeździ do niego pod pozorem lekcji muzyki.

Rudolf. Bogaty i doświadczony uwodziciel postanawia zdobyć Emmę zaraz po pierwszym spotkaniu. Uwodzi ją podczas wystawy rolniczej, a potem w czasie konnej przejażdżki. Gdy Emma chce z nim uciec, Rudolf w przeddzień wyjazdu zrywa z nią listem ukrytym w koszyku moreli.

Długi. Kupiec Lheureux od początku podsuwa Emmie towary na kredyt. Gdy uzyskuje ona pełnomocnictwo męża, wciąga ją w pętlę weksli. Po wyroku sądu i zajęciu ruchomości Emma błaga o pieniądze Leona, notariusza Guillaumina, poborcę Bineta i Rudolfa. Wszyscy odmawiają, a ona zjada arszenik z apteki Homais.

Homais i Yonville. Aptekarz Homais, gadatliwy zwolennik postępu i wróg księży, namawia Karola do operacji, wtrąca się we wszystko i pisze do gazety. Po śmierci Emmy i Karola zostaje panem sytuacji w miasteczku. Ostatnie zdanie powieści mówi, że właśnie otrzymał Legię Honorową.

Geneza utworu

Flaubert zaczął pisać Panią Bovary 19 września 1851 roku, po powrocie z podróży na Wschód. Przyjaciele, Louis Bouilhet i Maxime Du Camp, skrytykowali jego wcześniejsze Kuszenie świętego Antoniego i radzili mu wziąć temat ze zwykłego, codziennego życia. Według przekazów źródłem fabuły była historia Delphine Delamare, żony prowincjonalnego lekarza z Ry pod Rouen, która w 1848 roku popełniła samobójstwo. Część badaczy wątpi jednak w tę wersję i widzi w Emmie raczej rysy kobiet, które Flaubert znał.

Praca trwała prawie pięć lat i zakończyła się wiosną 1856 roku. Flaubert szukał dla każdego zdania jedynego właściwego słowa i opisywał swoje męki w listach do poetki Louise Colet. Przed drukiem w „Revue de Paris” redakcja usunęła niektóre sceny, między innymi jazdę fiakrem po Rouen. Mimo to autora, redaktora pisma i drukarza oskarżono o obrazę moralności publicznej i religii. Proces ruszył 29 stycznia 1857 roku. Oskarżał prokurator Ernest Pinard, a bronił adwokat Jules Senard. Wyrokiem z 7 lutego 1857 roku Flaubert został uniewinniony.

Wydanie książkowe w dwóch tomach wyszło w kwietniu 1857 roku u Michela Lévy’ego i szybko się rozeszło. Głośny proces tylko pomógł książce. W 1864 roku Kościół umieścił powieść w indeksie ksiąg zakazanych. Pierwszy polski przekład Ludwiki Kaczyńskiej ukazał się w 1878 roku, kolejny, Alfreda Iwieńskiego, w 1914 roku. Później powieść przełożyli Aniela Micińska i Ryszard Engelking. Powieść wielokrotnie filmowano, między innymi Jean Renoir (1934), Vincente Minnelli (1949) i Claude Chabrol (1991), u którego Emmę zagrała Isabelle Huppert.

Znaczenie tytułu

Tytuł nie podaje imienia bohaterki, tylko nazwisko po mężu. W powieści występują trzy panie Bovary. Pierwsza to matka Karola, druga to jego pierwsza żona Heloiza, a trzecia to Emma. Emma dostaje więc gotową rolę żony prowincjonalnego lekarza, w której nie umie i nie chce się odnaleźć. Rudolf mówi jej przy pierwszym wyznaniu, że to nie jest jej nazwisko, tylko nazwisko innego człowieka.

Od nazwiska bohaterki pochodzi słowo bovaryzm. Oznacza ono stałe niezadowolenie z życia, które bierze się z rozdźwięku między wyidealizowanym obrazem siebie a rzeczywistością. Tytuł stał się więc nazwą postawy, którą można spotkać także daleko od francuskiej prowincji XIX wieku.

Kompozycja, narracja, język

Powieść składa się z trzech części. Pierwsza (dziewięć rozdziałów) opowiada o młodości Karola, ślubie z Emmą i latach w Tostes. Druga (piętnaście rozdziałów) obejmuje życie w Yonville, uczucie do Leona i romans z Rudolfem. Trzecia (jedenaście rozdziałów) przedstawia romans z Leonem, długi, śmierć Emmy i losy Karola. Książka zaczyna się od Karola, a jego śmierć zamyka fabułę, choć ostatnie zdanie dotyczy Homais. Pierwszy rozdział opowiada jeden z jego szkolnych kolegów, który mówi „my”, ale potem ten narrator znika.

Dalej narracja jest trzecioosobowa i bezosobowa. Flaubert chciał, by autor był w książce jak Bóg we wszechświecie, obecny wszędzie i nigdzie niewidoczny. Narrator rzadko ocenia bohaterów wprost. Często przejmuje ich sposób myślenia i mówi ich słowami, tak że czytelnik słyszy myśli Emmy bez cudzysłowu. Ironia wynika z zestawień. Najsłynniejszym przykładem jest scena wystawy rolniczej, w której miłosne wyznania Rudolfa przeplatają się z mową urzędnika i ogłaszaniem nagród za nawozy i świnie.

W powieści wciąż wracają te same przedmioty i postacie, na przykład ślubny bukiet, cygarnica wicehrabiego, gipsowy zakonnik w ogrodzie, warkot toczydła Bineta i piosenka niewidomego żebraka. Opisy są bardzo dokładne, a szczegóły codzienności, jak jedzenie czy stroje, mówią o bohaterach więcej niż komentarze. Kaczyńska pisze dziewiętnastowieczną polszczyzną z dawną pisownią, na przykład „Felicya”, „ztąd”, „nakoniec” czy „dependent” w znaczeniu kancelisty.