Gustave Flaubert

Wczesne życie i edukacja

Gustave Flaubert urodził się 12 grudnia 1821 roku w Rouen. Jego ojciec, Achille-Cléophas Flaubert, był naczelnym chirurgiem miejskiego szpitala Hôtel-Dieu, a rodzina mieszkała w służbowym mieszkaniu przy szpitalu. Starszy brat, Achille, poszedł w ślady ojca i został lekarzem. Gustave najbardziej zżył się z młodszą siostrą Caroline.

Pisać próbował już jako dziecko. Uczył się w liceum w Rouen, z którego w 1839 roku usunięto go za niesubordynację, więc maturę zdał samodzielnie w 1840 roku. Latem 1836 roku w Trouville poznał starszą od siebie Élisę Schlesinger i pokochał ją na długie lata bez wzajemności. W 1841 roku z woli rodziców zaczął studiować prawo w Paryżu. Studiów nie lubił i porzucił je po pierwszym ciężkim ataku epilepsji na początku 1844 roku.

Debiut i pierwsze dzieła

Jako młodzieniec Flaubert napisał wiele opowiadań i prób powieściowych, które za jego życia nie ukazały się drukiem, między innymi nowelę Listopad ukończoną w 1842 roku. Po rezygnacji ze studiów zamieszkał w Croisset nad Sekwaną, kilka kilometrów od Rouen, w domu kupionym przez ojca. W 1846 roku zmarli jego ojciec i siostra, a Flaubert pomagał matce wychowywać osieroconą siostrzenicę. Spadek po ojcu pozwolił mu żyć z renty i poświęcić się pisaniu.

Na przełomie lat 40. i 50. odbył z przyjacielem, pisarzem Maxime’em Du Campem, długą podróż po Egipcie, Bliskim Wschodzie, Grecji i Turcji. Przed wyjazdem przeczytał przyjaciołom pierwszą wersję Kuszenia świętego Antoniego. Bouilhet i Du Camp radzili mu porzucić fantastyczny temat i pisać o zwykłym życiu. Tak powstała Pani Bovary, nad którą pracował od 1851 do 1856 roku. Jej druk w „Revue de Paris” zakończył się procesem o obrazę moralności, w którym Flaubert został uniewinniony. Książka wydana w 1857 roku przyniosła mu sławę.

Kontekst historyczny

Młodość Flauberta przypadła na monarchię lipcową króla Ludwika Filipa, czasy bogacącego się mieszczaństwa, które pisarz bezlitośnie wyśmiewał. Rewolucję 1848 roku oglądał w Paryżu krytycznym okiem, co widać w Szkole uczuć. Dojrzałe dzieła pisał za Drugiego Cesarstwa Napoleona III, gdy cenzura ścigała literaturę uznaną za niemoralną. W tym samym 1857 roku, w którym uniewinniono Flauberta, sąd skazał Charles’a Baudelaire’a za Kwiaty zła.

W literaturze był to czas przejścia od romantyzmu do realizmu. Flaubert podziwiał Balzaka, a sam w młodości był romantykiem. W Pani Bovary zmierzył się z romantycznymi marzeniami i pokazał je z bezlitosną ironią. Wojna francusko-pruska w 1870 roku dotknęła go osobiście, bo Prusacy zajęli jego dom w Croisset.

Dojrzałość twórcza

Po Pani Bovary Flaubert zajął się starożytnością. W 1858 roku pojechał do Tunezji obejrzeć ruiny Kartaginy, a w 1862 roku wydał powieść historyczną Salambo. W 1869 roku ukazała się Szkoła uczuć, historia młodego Fryderyka Moreau i jego miłości do starszej mężatki, oparta na wspomnieniach z młodości. W 1874 roku wydał ostateczną wersję Kuszenia świętego Antoniego, a w 1877 roku tom Trzy opowieści. Ostatnią powieść, satyryczną Bouvard i Pécuchet, wydano w 1881 roku, już po jego śmierci, jako niedokończoną.

Pisał bardzo wolno. Szukał dla każdej myśli jedynego właściwego słowa, nad jedną stroną potrafił siedzieć cały tydzień, a gotowe zdania czytał na głos, żeby sprawdzić ich brzmienie. Bywał w paryskich salonach, przyjaźnił się z George Sand, Iwanem Turgieniewem, Émile’em Zolą i braćmi Goncourt. W 1866 roku otrzymał Legię Honorową. Ostatnie lata życia zasmuciły mu śmierć matki w 1872 roku, odejście przyjaciół i kłopoty finansowe. Zmarł nagle na wylew krwi do mózgu 8 maja 1880 roku w Croisset i został pochowany na cmentarzu w Rouen.

Spuścizna i znaczenie

Flaubert uchodzi za jednego z twórców nowoczesnej prozy. Chciał, by autor był w dziele niewidoczny, a opowieść broniła się szczegółem, rytmem zdania i trafnym słowem. Za mistrza uważali go Zola, Alphonse Daudet i Guy de Maupassant, którego Flaubert wprowadzał w literaturę. Od jego bohaterki pochodzi słowo bovaryzm. Wysoko ceni się też jego listy, w których opisywał pracę nad książkami i swoje poglądy na sztukę.

Po polsku Panią Bovary pierwsza wydała Ludwika Kaczyńska w 1878 roku. Kolejny przekład przygotował Alfred Iwieński w 1914 roku, a później powieść przełożyli Aniela Micińska i Ryszard Engelking. Salambo ukazało się po polsku już w 1876 roku jako Córka Hamilkara w przekładzie Natalii Dygasińskiej, a Kuszenie świętego Antoniego przełożył Antoni Lange. Pani Bovary i Salambo zostały w 1864 roku wpisane do kościelnego indeksu ksiąg zakazanych.