Streszczenie — Pani Bovary

Karol Bovary, lekarz z normandzkiej prowincji, po śmierci pierwszej żony poślubia Emmę, córkę zamożnego rolnika. Emma, wychowana w klasztorze na romansach, szybko nudzi się w małżeństwie. Po balu u markiza marzy o Paryżu i wielkim świecie. W Yonville zakochuje się w kanceliście Leonie, ale uczucie zostaje niewyznane. Potem ulega uwodzicielowi Rudolfowi, który porzuca ją w przeddzień wspólnej ucieczki. Po latach spotyka Leona w Rouen i zostaje jego kochanką. Kupuje na kredyt u kupca Lheureux i podpisuje weksle. Gdy grozi jej licytacja, nikt nie chce jej pomóc, więc truje się arszenikiem. Wkrótce umiera Karol, a aptekarz Homais otrzymuje Legię Honorową.

Część pierwsza, rozdział I

Do kolegium w Rouen przychodzi nowy uczeń, piętnastoletni Karol Bovary. Koledzy śmieją się z jego dziwacznej czapki i z tego, jak wymawia swoje nazwisko. Narrator, jeden z kolegów, opowiada dzieje jego rodziny. Ojciec, były pomocnik chirurga wojskowego, ożenił się dla posagu, a matka przelała na syna wszystkie nadzieje. Karol z trudem studiuje medycynę w Rouen, oblewa egzamin, zdaje go za drugim razem i osiada w Tostes. Matka żeni go z wdową Dubuc z Dieppe, starszą, brzydką i podobno bogatą. Żona trzyma go krótko, otwiera jego listy i ciągle się skarży.

Część pierwsza, rozdział II

W nocy Karol zostaje wezwany na folwark Bertaux, by nastawić złamaną nogę panu Rouault. Poznaje tam jego córkę Emmę, która szyje dla ojca opatrunki. Noga szybko się goi, a Karol jeździ na folwark coraz częściej. Zazdrosna żona dowiaduje się, że panna Rouault kształciła się w klasztorze, i każe mu przysiąc na mszał, że przestanie tam bywać. Wkrótce wychodzi na jaw, że notariusz uciekł z jej pieniędzmi, a jej majątek był zmyślony. Po awanturze z teściami pani Dubuc dostaje krwotoku płucnego i umiera.

Część pierwsza, rozdział III

Pan Rouault przynosi Karolowi zapłatę za leczenie i pociesza go po śmierci żony. Karol znów bywa w Bertaux. Któregoś dnia Emma częstuje go likierem, opowiada o klasztorze i o tym, jak nudzi się na wsi. Karol postanawia się oświadczyć, ale brakuje mu odwagi. Ojciec Emmy domyśla się wszystkiego, rozmawia z córką i umawia z Karolem znak. Jeśli okiennica się otworzy, odpowiedź brzmi tak. Okiennica stuka o ścianę, a ślub zostaje wyznaczony na wiosnę, po żałobie. Emma chciałaby wziąć ślub o północy przy pochodniach, ale ojciec nie rozumie takich pomysłów. Na wesele przyjeżdżają czterdzieści trzy osoby, a uczta trwa szesnaście godzin.

Część pierwsza, rozdział IV

Wesele w Bertaux to wielka wiejska uczta. Cukiernik z Yvetot przywozi tort w kształcie świątyni. Matka Karola milczy cały dzień obrażona, a ojciec pali do rana cygara. Nazajutrz Karol wydaje się szczęśliwszy od panny młodej. Trzeciego dnia młodzi wyjeżdżają do Tostes. Pan Rouault odprowadza ich kawałek drogi i ze smutkiem wspomina własny ślub.

Część pierwsza, rozdział V

Emma poznaje skromny dom w Tostes. W sypialni stoi jeszcze ślubny bukiet pierwszej żony, który Karol wynosi na strych. Emma zastanawia się, co zrobiono by z jej bukietem, gdyby umarła. Karol jest szczęśliwy i niczego więcej nie pragnie. Emma przed ślubem myślała, że kocha, ale szczęście nie nadeszło. Zaczyna się zastanawiać, co w życiu znaczą słowa namiętność i upojenie, które tak ją zachwycały w książkach.

Część pierwsza, rozdział VI

Narrator cofa się do dzieciństwa Emmy. W wieku trzynastu lat trafiła do klasztoru w Rouen. Pociągała ją religia z jej kwiatami, kadzidłem i porównaniami do oblubieńca. Stara szwaczka przynosiła pensjonarkom romanse pełne porwań, łez i rycerzy. Emma zachwycała się Walterem Scottem, Marią Stuart i obrazkami w albumach. Po śmierci matki z przyjemnością grała rolę smutnej sieroty. W końcu zbuntowała się przeciw zakonnej dyscyplinie, a ojciec zabrał ją do domu, gdzie szybko znudziła się wsią.

Część pierwsza, rozdział VII

Emma marzy o podróży poślubnej do Szwajcarii czy Szkocji, ale nie ma komu o tym powiedzieć. Karol nie umie pływać ani strzelać, jego rozmowa jest płaska, a on sam niczego nie pragnie. Emma prowadzi dom z wdziękiem, rysuje i gra na fortepianie, a teściowa ma jej za złe rozrzutność. Na samotnych spacerach z chartem Dżali Emma pyta samą siebie, po co wyszła za mąż. Pod koniec września Bovary dostają zaproszenie do zamku la Vaubyessard od markiza d’Andervilliers, któremu Karol wyleczył wrzód w ustach.

Część pierwsza, rozdział VIII

Emma podziwia zamek, wystawny obiad i starego księcia, o którym mówi się, że był kochankiem Marii Antoniny. Po raz pierwszy pije szampana z lodem. Zabrania Karolowi tańczyć, żeby się nie ośmieszył. Na balu widzi, jak dama wrzuca mężczyźnie liścik do kapelusza, a o trzeciej nad ranem tańczy walca z wicehrabią. Karol przez pięć godzin przygląda się grze w wista. W drodze powrotnej podnosi z ziemi haftowaną cygarnicę, którą Emma chowa. W domu Emma odprawia służącą Nastazję, która od lat pracowała u Karola. Odtąd każdej środy liczy, ile tygodni minęło od balu.

Część pierwsza, rozdział IX

Emma ogląda cygarnicę i marzy o Paryżu. Kupuje plan miasta, prenumeruje pisma o modzie, czyta Eugeniusza Sue, Balzaka i George Sand. Do domu przyjmuje czternastoletnią sierotę Felicję. Karol czyta czasopismo lekarskie i zasypia nad nim, a gdy inny lekarz upokarza go przy chorym, Emma ma ochotę go uderzyć. Czeka na jakieś wydarzenie, które odmieni jej życie, ale balu w zamku więcej nie ma. Porzuca muzykę i rysunek, staje się kapryśna, pije ocet, by schudnąć, i zaczyna chorować. Lekarz z Rouen rozpoznaje chorobę nerwową i zaleca zmianę miejsca. Przed przeprowadzką Emma pali w kominku swój ślubny bukiet. W marcu wyjeżdżają z Tostes, a Emma jest w ciąży.

Część druga, rozdział I

Narrator opisuje Yonville-l’Abbaye, nudne miasteczko na granicy Normandii, Pikardii i Île-de-France, z kościołem, merostwem, zajazdem Pod Złotym Lwem i apteką Homais. W kuchni zajazdu oberżystka Lefrançois czeka na dyliżans Jaskółkę. Aptekarz Homais wygłasza swoje poglądy, drwi z księdza Bournisien i oświadcza, że jego Bóg to Bóg Sokratesa, Franklina i Woltera. Do obiadu siada punktualny poborca Binet, który w wolnych chwilach toczy drewniane kółka do serwetek. Jaskółka przyjeżdża spóźniona, bo po drodze uciekła Dżali, chart Emmy. Kupiec Lheureux pociesza panią Bovary opowieściami o psach, które wracały do właścicieli.

Część druga, rozdział II

Przy obiedzie w zajeździe Homais wygłasza wykład o klimacie okolicy, a Emma rozmawia z młodym kancelistą Leonem Dupuis. Oboje kochają zachody słońca, morze, muzykę i książki, które pozwalają zapomnieć o codzienności. Emma mówi, że nienawidzi pospolitych bohaterów i umiarkowanych uczuć. Leon mieszka u aptekarza i marzy o studiach w Paryżu. Bovary przechodzą do nowego domu, w którym poprzedni lekarz zostawił altankę w ogrodzie. Emma czwarty raz w życiu nocuje w nowym miejscu i wierzy, że teraz będzie lepiej.

Część druga, rozdział III

Leon wspomina obiad jako ważne wydarzenie. Homais nadskakuje Bovarym, bo za nielegalne leczenie dostał kiedyś upomnienie od prokuratora i boi się, że lekarz to zauważy. Karol nie ma jeszcze pacjentów, a posag Emmy już się rozszedł. Emma pragnie syna, bo mężczyzna jest wolny, a kobieta zawsze skrępowana. Rodzi córkę i mdleje, gdy to słyszy. Nazywa ją Bertą, bo tak markiza zwracała się do jednej z dam. Na chrzcinach ojciec Karola polewa dziecko szampanem, czym oburza księdza. Berta trafia do mamki Rollet. Emma idzie ją odwiedzić z Leonem, co od razu wywołuje plotki. Leon po spacerze leży pod sosnami na skraju lasu, narzeka na nudę prowincji i myśli o pani Bovary.

Część druga, rozdział IV

Zimą Emma siedzi w dolnym pokoju i wypatruje przechodzącego Leona. W niedziele bywają razem u aptekarza, grają w karty, a Leon czyta jej wiersze, gdy Karol i Homais zasypiają nad dominem. Wymieniają książki, Leon przywozi z Rouen kaktusy, a Emma daje mu w prezencie dywanik, o czym zaraz plotkuje całe miasteczko. Leon nie ma odwagi wyznać miłości. Emma nie pyta samej siebie, czy go kocha, bo wierzy, że miłość przychodzi nagle, jak burza.

Część druga, rozdział V

W lutym wszyscy oglądają budowaną przędzalnię lnu. Emma porównuje Karola z Leonem i nagle rozumie, że Leon ją kocha. Nazajutrz przychodzi kupiec Lheureux, pokazuje szale i drobiazgi i proponuje kredyt, a nawet pożyczkę. Emma odmawia i jest dumna ze swojego rozsądku. Postanawia być cnotliwa, zajmuje się domem, chodzi do kościoła i zabiera Bertę od mamki. Leon traci nadzieję, a całe Yonville podziwia panią Bovary. W głębi duszy Emma cierpi i obwinia o wszystko męża. Mówi służącej, że jej smutek zaczął się dopiero po ślubie.

Część druga, rozdział VI

W kwietniu Emma idzie do kościoła, szukając pomocy. Ksiądz Bournisien, zajęty katechizmem i niesfornymi chłopcami, myśli, że pani Bovary potrzebuje drewna na opał albo herbaty z melisą. W domu Emma odpycha Bertę, która rani się o komodę, a potem dziwi się, jak brzydkie jest to dziecko. Leon, znudzony prowincją i beznadziejną miłością, wyjeżdża do Paryża kończyć prawo. Żegna się z Emmą, która podaje mu rękę na angielską modłę. Wieczorem Homais opowiada, że w Yonville odbędzie się wystawa towarzystwa rolniczego.

Część druga, rozdział VII

Emma rozpacza po wyjeździe Leona i wyrzuca sobie, że nie zatrzymała szczęścia. Wydaje pieniądze na kaprysy, zmienia fryzury, uczy się włoskiego i porzuca kolejne książki. Pewnego dnia pluje krwią. Teściowa uznaje, że synowa potrzebuje pracy, i postanawia odwołać jej prenumeratę romansów w czytelni w Rouen. W dzień targowy do Karola przychodzi Rudolf Boulanger z la Huchette ze swoim parobkiem, który chce puścić krew. Przy zabiegu mdleje pomocnik aptekarza, Justyn, a Emma go cuci. Rudolf, trzydziestoczteroletni bogaty kawaler, od razu postanawia zdobyć żonę lekarza. Uznaje, że najlepszą okazją będzie wystawa rolnicza.

Część druga, rozdział VIII

W dniu wystawy rolniczej Yonville jest odświętnie przystrojone. Rudolf prowadzi Emmę pod rękę, odprawia natrętnego Lheureux i mówi o swojej samotności. Zamiast prefekta przyjeżdża radca Lieuvain i wygłasza mowę na cześć rolnictwa i króla. W tym czasie Rudolf i Emma siedzą przy oknie w merostwie, a jego wyznania przeplatają się z ogłaszaniem nagród za nawozy i trzodę chlewną. Rudolf ujmuje dłoń Emmy, a ona jej nie cofa. Stara służąca Katarzyna Leroux dostaje srebrny medal za pięćdziesiąt cztery lata pracy w jednym gospodarstwie. Wieczorem zawilgocone fajerwerki nie chcą się zapalić, a Homais pisze do gazety pochwalny artykuł o uroczystości.

Część druga, rozdział IX

Rudolf celowo nie pokazuje się przez sześć tygodni. Gdy wreszcie przychodzi, wyznaje Emmie miłość. Karolowi radzi konne przejażdżki dla zdrowia żony, a Karol sam prosi go, by towarzyszył Emmie. W październiku jadą do lasu i tam Emma mu ulega. W domu powtarza sobie z zachwytem, że ma kochanka, i czuje się jak bohaterka swoich lektur. Odtąd piszą do siebie codziennie, a Emma o świcie biega do zamku Rudolfa. W końcu Rudolf mówi jej, że się kompromituje.

Część druga, rozdział X

Emma zaczyna się bać. Wracając rano od Rudolfa, natyka się na Bineta, który poluje na kaczki, i kłamie, że była u mamki, choć Berta od dawna mieszka w domu. Zimą kochankowie spotykają się nocą w altance i w gabinecie Karola. Emma pyta Rudolfa, czy ma pistolety, i chce wymieniać pamiątki, co go nudzi i śmieszy. Rudolf przestaje się starać, a ich związek przypomina stare małżeństwo. Wiosną ojciec Emmy przysyła indyka i czuły list. Emma wzrusza się, wspomina dzieciństwo i czule ściska córkę.

Część druga, rozdział XI

Homais namawia Karola, by zoperował stopę końsko-szpotawą Hipolita, posługacza z zajazdu. Emma liczy, że sukces przyniesie mężowi sławę. Karol przecina ścięgno i zamyka nogę w ciężkiej skrzynce z drewna i żelaza, a Homais pisze do gazety o triumfie nauki. Po kilku dniach noga gnije. Gangrena dochodzi do kolana. Lekarz Canivet z Neufchâtel amputuje nogę i wyśmiewa paryskie nowinki. Karol szuka błędu i pyta sam siebie, czy to nie była inna wada stopy. Emma czuje do niego wstręt, odpycha go i trzaska drzwiami tak, że spada barometr. Wieczorem rzuca się Rudolfowi w ramiona.

Część druga, rozdział XII

Romans odżywa. Justyn nosi listy do la Huchette i z zachwytem czyści buciki pani Bovary. Emma kupuje u Lheureux prezenty dla Rudolfa, a gdy kupiec domaga się zapłaty, oddaje mu pieniądze od pacjenta. Rudolf słyszy od niej te same słowa co od innych kochanek i przestaje w nie wierzyć. Emma pali papierosy i nie dba o opinię. Po kłótni z teściową błaga Rudolfa, by ją zabrał, nawet z córką. Planują ucieczkę przez Paryż i Marsylię do Genui, a Emma zamawia u Lheureux płaszcz i kufer. Rudolf ciągle odwleka termin. W przeddzień wyjazdu, w księżycową noc, mówi jej jeszcze, że może się namyślić. Gdy odchodzi, przyznaje sam przed sobą, że nie zamierza uciekać z cudzą żoną i dzieckiem.

Część druga, rozdział XIII

Rudolf przegląda stare listy od kobiet i pisze do Emmy pożegnanie. Zrzuca winę na fatalność, a łzę udaje kroplą wody. List posyła w koszyku moreli. Emma czyta go na rozgrzanym poddaszu i chce wyskoczyć przez okno, ale woła ją Karol. Przy obiedzie widzi przejeżdżający powóz Rudolfa i mdleje. Zapada na zapalenie mózgu. Karol czuwa przy niej czterdzieści trzy dni i wzywa najlepszych lekarzy. W październiku Emma wychodzi do ogrodu, ale na widok altanki znów traci przytomność.

Część druga, rozdział XIV

Karol ma kłopoty z pieniędzmi. Lheureux wciska mu zamówione przez Emmę rzeczy podróżne, a potem pożycza tysiąc franków na weksel. Ciężko chora Emma przyjmuje komunię i przeżywa mistyczne uniesienie. Chce zostać świętą, rozdaje jałmużnę i czyta pobożne książki od księdza. Nie zauważa, że zakochał się w niej Justyn. Wiosną wraca do sił. Homais spiera się z księdzem o teatr i radzi Karolowi, by zabrał żonę do opery w Rouen na występ słynnego tenora Lagardy’ego. Bovary jadą Jaskółką do miasta.

Część druga, rozdział XV

W teatrze grają Łucję z Lammermooru. Emma wzrusza się do łez i widzi w losach Łucji własne życie. Wyobraża sobie, że śpiewak patrzy tylko na nią i mógłby ją porwać. Karol nic z opery nie rozumie. W przerwie spotyka Leona, który od niedawna pracuje w Rouen. Wszyscy troje wychodzą przed końcem przedstawienia. Karol musi wracać do pacjentów, ale namawia żonę, by została w mieście i obejrzała jeszcze raz ostatni akt.

Część trzecia, rozdział I

Leon po trzech latach w Paryżu nabrał pewności siebie. Nazajutrz odwiedza Emmę w hotelu i oboje opowiadają sobie o dawnych uczuciach. Leon wyznaje, że ją kochał. Emma odpowiada, że jest dla niego za stara, ale zgadza się na spotkanie w katedrze. Rano przychodzi z listem, w którym chce zerwać, ale go nie oddaje. Modli się, a potem pozwala, by kościelny oprowadzał ich po katedrze. Leon ucieka z nią na plac i wsadza ją do fiakra. Powóz z zasłoniętymi firankami godzinami krąży po Rouen, ku zdumieniu woźnicy i mieszczan.

Część trzecia, rozdział II

Emma wraca do Yonville. Felicja każe jej iść do apteki, gdzie Homais krzyczy na Justyna za to, że wziął klucz od poddasza z truciznami, i przy wszystkich wymienia butelkę z arszenikiem. Dopiero na końcu mówi Emmie, że zmarł jej teść. Karol płacze po ojcu, a Emma myśli o Leonie. Lheureux podsuwa jej pomysł, by Karol dał żonie pełnomocnictwo do prowadzenia interesów. Emma przekonuje męża i jedzie do Rouen poradzić się Leona.

Część trzecia, rozdział III

Emma spędza z Leonem trzy szczęśliwe dni w hotelu Bulońskim. Wieczorami pływają łódką na wysepkę. Przewoźnik opowiada o wesołym panu z wąsikami, którego towarzystwo wołało Adolfkiem czy Dodolfkiem, i Emma drży, bo domyśla się, że chodzi o Rudolfa. Na pożegnanie ustalają, że Leon będzie pisał na adres mamki Rollet.

Część trzecia, rozdział IV

Leon zaniedbuje pracę i przyjeżdża do Yonville. Emma marzy, by widywać go co tydzień. Udaje, że zapomniała, jak się gra na fortepianie, i narzeka, że lekcje są za drogie. Karol w końcu sam zgadza się, by raz w tygodniu jeździła do Rouen na lekcje muzyki.

Część trzecia, rozdział V

W każdy czwartek Emma jedzie Jaskółką do Rouen i spędza dzień z Leonem w hotelu. W drodze powrotnej spotyka niewidomego żebraka, który śpiewa piosenkę o dziewczęciu marzącym o miłości. Gdy Karol odkrywa, że nauczycielka muzyki nie zna jego żony, Emma podsuwa mu fałszywe pokwitowanie. Kłamstwo staje się jej nawykiem. Lheureux, który widział ją z Leonem, namawia ją do sprzedaży kawałka ziemi i do podpisania nowych weksli. Teściowa pali pełnomocnictwo, ale Karol po raz pierwszy staje po stronie żony i daje jej nowe. Pewnego razu Emma nie wraca na noc, więc Karol szuka jej po Rouen. Odtąd jeździ do Leona, kiedy chce, a on staje się bardziej jej kochanką niż ona jego.

Część trzecia, rozdział VI

Homais przyjeżdża do Rouen i przez cały dzień zatrzymuje Leona, a Emma czeka na niego na próżno. Miłość zaczyna się wypalać, a w romansie Emma odkrywa całą prozę małżeństwa. Przychodzi pierwszy protest weksla. Emma pożycza, gdzie może, sprzedaje stare rzeczy, zastawia nawet złocone łyżeczki, ślubny prezent od ojca. Dom popada w nieład, a Berta chodzi w dziurawych pończochach. Matka Leona dostaje anonim i Leon obiecuje szefowi zerwać z mężatką. Po balu maskowym w Rouen Emma znajduje w domu wyrok sądu. Ma w ciągu doby zapłacić osiem tysięcy franków. Lheureux grozi, że pokaże Karolowi jej pokwitowanie, i zamyka jej drzwi przed nosem.

Część trzecia, rozdział VII

Komornik spisuje ruchomości, przegląda nawet listy Rudolfa. Emma jeździ po bankierach w Rouen, ale wszyscy odmawiają. Leon obiecuje zdobyć pieniądze od przyjaciela, choć ona namawia go do kradzieży w kancelarii. Następnego dnia na drzwiach domu wisi ogłoszenie o licytacji. Notariusz Guillaumin chce pomóc Emmie tylko w zamian za jej względy, więc ona wychodzi oburzona. Poborca Binet odsuwa się od niej zgorszony, a sąsiadki podglądają scenę. Emma czeka na Leona w chałupie mamki Rollet, ale on nie przyjeżdża. Wtedy przypomina sobie o Rudolfie i biegnie do la Huchette.

Część trzecia, rozdział VIII

Emma przypomina Rudolfowi dawną miłość, a potem prosi o trzy tysiące franków. Rudolf odpowiada, że nie ma pieniędzy. Emma wypomina mu kosztowne przedmioty w pokoju i wychodzi. Biegnie do apteki, wyłudza od Justyna klucz od poddasza i zjada garść arszeniku. Pisze list do męża i każe go otworzyć nazajutrz. Umiera w strasznych męczarniach, a Karol nie umie jej pomóc. Emma prosi, by przyprowadzono do niej Bertę, ale dziewczynka boi się matki. Słynny doktor Larivière może tylko rozłożyć ręce. Ksiądz udziela Emmie ostatniego namaszczenia. Gdy za oknem rozlega się piosenka niewidomego żebraka, Emma wybucha strasznym śmiechem i umiera.

Część trzecia, rozdział IX

Homais rozpowiada, że Emma przez pomyłkę dosypała arszeniku do kremu zamiast cukru. Karol każe pochować żonę w sukni ślubnej, w trzech trumnach, i bluźni przeciw Bogu. Nocą przy zwłokach czuwają Homais i ksiądz Bournisien. Spierają się o modlitwę i religię, a potem obaj zasypiają i nad ranem razem jedzą. Aptekarz ucina dla Karola pukiel włosów zmarłej. Przyjeżdża ojciec Rouault i mdleje na widok kiru.

Część trzecia, rozdział X

Pan Rouault, zawiadomiony mętnym listem aptekarza, pędzi konno do Yonville. Na pogrzebie w kościele Karol niecierpliwi się i rzuca kwestarzowi pięć franków. W kościele pojawia się Hipolit na sztucznej nodze. Ojciec Rouault rozpacza, że stracił już wszystkich bliskich, i wyjeżdża, nie chcąc nawet widzieć wnuczki. Tej nocy Rudolf i Leon śpią spokojnie. Nad grobem Emmy płacze tylko Justyn.

Część trzecia, rozdział XI

Wierzyciele zgłaszają się jeden po drugim, a Karol płaci wszystko, by nie sprzedać rzeczy żony. Felicja ucieka z lokajem notariusza i zabiera suknie zmarłej. Leon żeni się z panną z Bondeville. Karol znajduje list Rudolfa, ale uznaje, że łączyła ich miłość platoniczna. Naśladuje gusty Emmy, zaciąga długi i kłóci się z matką. Homais doprowadza do zamknięcia niewidomego w szpitalu, pisze broszury i zabiega o order. W skrytce biurka Karol odkrywa listy Leona i miniaturę Rudolfa. Spotkawszy Rudolfa na jarmarku w Argueil, mówi, że nie ma do niego żalu, bo tak chciało przeznaczenie. Następnego dnia umiera w altanie z puklem włosów Emmy w ręku. Berta trafia do babki, a potem do ubogiej ciotki, która posyła ją do przędzalni bawełny. Homais ma coraz więcej klientów i właśnie otrzymał Legię Honorową.