Treny (jako cykl poetycki)

O książce

Treny to cykl dziewiętnastu wierszy żałobnych Jana Kochanowskiego, wydany w Krakowie w 1580 roku. Poeta napisał je po śmierci młodszej córki, Urszuli, którą w tekście nazywa Orszulą. Dziewczynka zmarła, mając około trzydziestu miesięcy. Cykl otwiera łacińskie motto i dedykacja prozą, a zamyka Tren XIX, zwany też Snem.

To liryka bezpośrednia. Podmiotem lirycznym jest sam autor, ojciec, który mówi we własnym imieniu i podpisuje dedykację swoim nazwiskiem. Utwór należy do liryki, a jego gatunkiem jest tren, czyli utwór żałobny opłakujący zmarłego. W czasach Kochanowskiego cały cykl trenów poświęcony małemu dziecku był czymś niezwykłym.

Podstawa programowa przewiduje lekturę wybranych trenów. Opracowanie obejmuje cały cykl, bo sens poszczególnych utworów widać dopiero na tle drogi ojca od rozpaczy przez zwątpienie do pocieszenia. Cytaty pochodzą z wydania Wolnych Lektur, które zachowuje dawną pisownię, np. „sie”, „wszytki”, „prózno”, „namilsza”.

Czas i miejsce akcji

Treny nie mają fabuły w zwykłym sensie. Przywołane w nich wydarzenia rozgrywają się krótko po śmierci Urszulki, którą biografowie datują na 1578 albo 1579 rok. Poeta wraca pamięcią do chwil sprzed jej choroby i do samej śmierci, a w ostatnim trenie opisuje sen, który miał „na godzinę przed świtanim”. Czas wewnętrzny cyklu to czas żałoby, rozciągnięty na wiele miesięcy.

Miejsca, które pojawiają się w trenach:

• dom rodzinny poety, według biografii dwór w Czarnolesie (nazwa nie pada w tekście), z „kącikami”, po których biegała dziewczynka, i stołem matki, przy którym siadała (Treny VI, VIII);
• łoże śmierci Urszulki i trumna, w której zamknięto ją razem z ubrankami (Treny IV, VI, VII);
• grób dziewczynki z kamiennym nagrobkiem, na którym ojciec każe wyryć epitafium (Treny II, XIII);
• sad z porównania, w którym ogrodnik podcina małą oliwkę (Tren V);
• antyczne zaświaty: kraina nocy wiecznej rządzona przez Persefonę, jeziora, przez które Charon przewozi dusze, wrota, którymi zszedł pod ziemię Orfeusz, cyprysowe lasy i pokój Plutona (Treny II, IV, V, X, XIV);
• chrześcijańskie niebo, raj i czyściec oraz mityczne Wyspy Szczęśliwe, wśród których ojciec szuka córki (Tren X);
• góra Sypil, na której stoi skamieniała Niobe nad czternastoma grobami dzieci (Tren XV);
• Rzym, który z płaczem opuszcza wygnany Cyceron, nazwany „Arpinem” od rodzinnego Arpinum (Tren XVI);
• sypialnia poety nocą i niebo, z którego przychodzi do niego zmarła matka z Urszulką na ręku (Tren XIX).

Kluczowe wątki

Śmierć Urszulki. Ojciec wspomina córkę jako pogodne, rozśpiewane dziecko, pociechę całego domu. Opisuje jej ostatnie słowa skierowane do matki, jej ubranka i pustkę, jaką zostawiła. W Trenie XII wylicza jej zalety i dodaje, że miała zaledwie trzydzieści miesięcy.

Bunt przeciw śmierci. Poeta oskarża śmierć i Persefonę o niesprawiedliwość. Śmierć „trzęsła owoc niedordzały” i zabrała dziecko, które nie zdążyło się nacieszyć światem. Ojciec żałuje, że sam nie umarł wcześniej.

Kryzys filozofii. W Trenie IX Kochanowski zwraca się do Mądrości, czyli filozofii stoików, która obiecywała człowiekowi spokój wobec cierpienia. Przyznaje, że przez lata starał się stanąć choćby na jej progu, a teraz został zrzucony z ostatnich stopni. W Trenie XVI przypomina, że nawet Cyceron nie umiał żyć według własnych rad.

Kryzys wiary. W Trenie X ojciec pyta, gdzie jest córka, i dodaje „jesliś jest”. W Trenie XI poeta powtarza za Brutusem, że cnota to „fraszka”, a ludzkimi sprawami rządzi „nieznajomy wróg”. Na koniec zastanawia się, czy ma stracić zarówno pociechę, jak i rozsądek.

Zwrot ku Bogu. W Trenach XVII i XVIII poeta uznaje, że cios zadała mu „Pańska ręka”. Przestaje liczyć na rozum i prosi Boga o miłosierdzie, przyznając się do win i zapominania o Nim w czasach szczęścia.

Sen i pocieszenie. W Trenie XIX we śnie przychodzi do poety jego zmarła matka z Urszulką na ręku. Zapewnia go, że dusza żyje po śmierci, a dziewczynka jest w niebie wśród aniołów. Radzi mu, by zachował rozsądek i znosił „ludzkie przygody” po ludzku.

Geneza utworu

Według biografów Urszula Kochanowska urodziła się w 1575 roku i zmarła w 1578 albo w 1579 roku, prawdopodobnie na tyfus. Była córką poety i jego żony, Doroty z Podlodowskich. Wiemy o niej tylko z Trenów, bo nie zachowały się inne źródła, które by o niej wspominały. Kochanowski pisał cykl przez kilka lub kilkanaście miesięcy w Czarnolesie, gdzie od 1574 roku mieszkał na stałe.

Treny Jana Kochanowskiego wydano w Krakowie w Drukarni Łazarzowej w 1580 roku. Kolejne wydania ukazały się w 1583 i 1585 roku. W drugim wydaniu poeta dołączył Epitafium Hannie Kochanowskiej, poświęcone drugiej córce, która zmarła w dzieciństwie niedługo po Urszuli. Sama Hanna w dziewiętnastu trenach nie występuje.

Tren był gatunkiem znanym od starożytności. Kochanowski w pierwszym utworze przywołuje greckiego poetę Symonidesa, mistrza pieśni żałobnych. Tradycja rezerwowała takie utwory dla osób zasłużonych i dostojnych. Poświęcenie całego cyklu małemu dziecku było więc śmiałym gestem. W Trenie II poeta tłumaczy, jak nieszczęście zmusiło go do takiego tematu. Kochanowski prawdopodobnie znał też żałobne wiersze włoskiego humanisty Giovanniego Pontana, ułożone po śmierci jego córki.

Znaczenie tytułu

Słowo „tren” pochodzi od greckiego threnos, które oznacza lament, pieśń żałobną. W starożytności treny śpiewano przy zwłokach albo na pogrzebie. Liczba mnoga w tytule wskazuje, że mamy do czynienia z cyklem, a nie z pojedynczym utworem.

Tytuł nie zapowiada jednak wyłącznie płaczu. Ostatni utwór nosi podwójną nazwę Tren XIX albo Sen. Lament kończy się więc snem, w którym pojawia się pocieszenie, a cały cykl prowadzi od żałoby do pogodzenia się ze stratą.

Kompozycja, narracja, język

Cykl składa się z łacińskiego motta, dedykacji prozą i dziewiętnastu trenów numerowanych cyframi rzymskimi. Kochanowski oparł się na tradycji epicedium, czyli antycznej mowy pogrzebowej. Jej stałe elementy to pochwała zmarłego, lament, ukazanie wielkości straty, pocieszenie i napomnienie, by nie trwać w żałobie. Poeta nie trzyma się ściśle tej kolejności. Pochwała i lament przeplatają się w pierwszych trenach, a pocieszenie i napomnienie wypełniają Tren XIX. Pomiędzy nimi Kochanowski umieścił rozważania o filozofii, wierze i losie, których klasyczny wzór nie przewidywał.

Podmiot liryczny mówi w pierwszej osobie i często zwraca się wprost do córki, śmierci, Persefony, Mądrości, Boga, a nawet do zmarłego Cycerona. Często używa pytań retorycznych, wykrzyknień i porównań. Urszulka jest dla niego słowiczkiem, oliwką, kłosem i „Safo słowieńską”. Obok realiów domowych, takich jak sukienki, wstążki czy klucze, pojawiają się przykłady z mitologii i historii starożytnej, m.in. Niobe, Orfeusz, Charon, Brutus i Cyceron.

Większość trenów napisano trzynastozgłoskowcem rymowanym parami. Wyjątki to m.in. Tren VII, w którym dłuższe wersy przeplatają się z siedmiozgłoskowymi, Tren XVI ułożony strofą saficką, Tren XVII pisany ośmiozgłoskowcem i Tren XVIII o budowie pieśni z wersami jedenasto- i siedmiozgłoskowymi. Poeta pisze polszczyzną XVI wieku. W wydaniu Wolnych Lektur widać dawne formy, np. „wszytki” zamiast „wszystkie”, „prózno” zamiast „próżno”, „sie” zamiast „się”.