Rok 1984
Winston Smith fałszuje archiwa w Ministerstwie Prawdy, potajemnie prowadzi dziennik i zakochuje się w Julii. Powieść Orwella o państwie totalitarnym, które kontroluje przeszłość, język i myśli, w przekładzie Julii Fiedorczuk.
George Orwell, Rok 1984. Książka pochodzi z serwisu Wolne Lektury — domena publiczna, opracowanie redakcyjne na licencji CC BY-SA 3.0.
Materiały do lektury
O książce
Rok 1984 to powieść George’a Orwella, wydana w Londynie w czerwcu 1949 roku, kilka miesięcy przed śmiercią autora. Należy do najważniejszych antyutopii, czyli opowieści o przyszłości, w której ludzkość urządziła sobie piekło na ziemi. W tym opracowaniu korzystamy z przekładu Julii Fiedorczuk, udostępnionego na wolnej licencji przez Wolne Lektury. Z niego pochodzą cytaty oraz nazwy, takie jak „myślopolicja”, „myślozbrodnia”, „Minipra”, „Azja Wschodnia” i „Pierwszy Pas Powietrzny”.
Świat podzielony jest między trzy supermocarstwa: Oceanię, Eurazję i Azję Wschodnią, które na zmianę prowadzą ze sobą wojnę. Oceanią rządzi Partia, a jej twarzą jest Wielki Brat, spoglądający z plakatów i teleekranów. Winston Smith, niższy urzędnik Ministerstwa Prawdy, codziennie przerabia stare gazety tak, by przeszłość zgadzała się z bieżącą linią Partii. W duchu nienawidzi Partii. Zaczyna prowadzić dziennik, nawiązuje zakazany romans z Julią i szuka kontaktu z tajemniczym Bractwem. Wkrótce trafia do Ministerstwa Miłości, gdzie O’Brien łamie go torturami.
Utwór jest lekturą obowiązkową w liceum i technikum, czytaną w całości. Na maturze wraca w tematach o totalitaryzmie, manipulacji językiem i historią oraz o granicach ludzkiej wolności.
Czas i miejsce akcji
Akcja zaczyna się w „jasny, zimny kwietniowy dzień” roku 1984. Winston nie jest jednak pewien daty, bo Partia fałszuje wszystkie zapiski. Wydarzenia obejmują mniej więcej rok: od założenia dziennika, przez wiosnę i lato romansu z Julią, Tydzień Nienawiści, aresztowanie i długie miesiące w więzieniu, po ostatnie sceny w kawiarni.
Wszystko dzieje się w Londynie, głównym mieście Pierwszego Pasa Powietrznego, prowincji Oceanii. Miejsca akcji:
- Rezydencja Zwycięstwa, blok, w którym Winston mieszka, i sąsiednie mieszkanie Parsonsów;
- Ministerstwo Prawdy: boks Winstona w Departamencie Archiwów, podziemna stołówka, sala Dwóch Minut Nienawiści;
- dzielnica proli, pub i sklep ze starzyzną pana Charringtona z pokojem na piętrze, gdzie spotykają się kochankowie;
- las i polana za miastem, przypominające Winstonowi Złotą Krainę z jego snów, oraz dzwonnica zrujnowanego kościoła;
- luksusowe mieszkanie O’Briena, członka Partii Wewnętrznej;
- Ministerstwo Miłości: cele bez okien, sala przesłuchań i Pokój 101;
- kawiarnia Pod Kasztanem, gdzie Winston spędza czas po wyjściu z więzienia, i park, w którym po raz ostatni spotyka Julię.
Kluczowe wątki
Bunt Winstona. Winston ma trzydzieści dziewięć lat i pamięta jak przez mgłę czasy sprzed rewolucji. W kącie mieszkania, poza zasięgiem teleekranu, zaczyna pisać dziennik. Już pierwsze zdania są myślozbrodnią. Zapisuje w nim, że jeśli istnieje nadzieja, to w prolach, a wolność to prawo do stwierdzenia, że dwa plus dwa równa się cztery.
Miłość do Julii. Julia pracuje w Departamencie Fikcji i nosi szarfę Młodzieżowej Ligi Antyseksualnej. Wsuwa Winstonowi karteczkę ze słowami „Kocham cię”. Spotykają się w lesie, w dzwonnicy, a potem w wynajętym pokoju nad sklepem Charringtona. Ich związek jest aktem politycznego sprzeciwu, bo Partia chce kontrolować także uczucia.
O’Brien i Bractwo. Winston od lat czuje, że O’Brien jest mu bliski. Kiedy ten zaprasza go do siebie, Winston i Julia wyznają, że są wrogami Partii. O’Brien przyjmuje ich do Bractwa i przekazuje im książkę Goldsteina. Okazuje się, że to pułapka.
Ministerstwo Miłości. Po aresztowaniu Winston trafia do celi bez okien. O’Brien przez wiele tygodni prowadzi go przez trzy etapy „terapii”: naukę, zrozumienie i akceptację. Torturami zmusza go, by uwierzył, że dwa i dwa to pięć, jeśli tak mówi Partia.
Pokój 101. W Pokoju 101 czeka to, czego więzień boi się najbardziej. Dla Winstona są to szczury. Kiedy O’Brien przykłada mu do twarzy klatkę, Winston krzyczy, by zrobili to Julii. Zdrada niszczy ostatnią rzecz, która należała tylko do niego. W finale, siedząc w kawiarni Pod Kasztanem, Winston kocha Wielkiego Brata.
Geneza utworu
Orwell napisał Rok 1984 w latach 1946–1948, głównie na szkockiej wyspie Jura, gdzie wynajmował dom na odludziu. Jego zdrowie szybko się pogarszało; pod koniec 1947 roku lekarze rozpoznali u niego gruźlicę. Roboczy tytuł brzmiał „Ostatni człowiek w Europie”.
Na powieść złożyły się doświadczenia autora. W czasie wojny domowej w Hiszpanii Orwell walczył po stronie republiki i widział, jak komuniści prześladują swoich sojuszników, a propaganda obu stron fałszuje fakty. Podczas II wojny światowej pracował w BBC i poznał te mechanizmy od środka. Obserwował też państwo Stalina: kult wodza, pokazowe procesy, przepisywanie historii. Te obserwacje przeniósł do fikcyjnej Oceanii, a sztuczny język, nowomowę, oparł na refleksji nad tym, jak słowa mogą ograniczać myślenie.
W Polsce Ludowej powieść była zakazana. Czytano ją w przekładzie Juliusza Mieroszewskiego, wydanym w 1953 roku przez paryski Instytut Literacki („Kultura”), i w wydaniach drugiego obiegu. Oficjalnie ukazała się dopiero w 1988 roku, w przekładzie Tomasza Mirkowicza.
Znaczenie tytułu
Tytuł wskazuje rok, w którym toczy się akcja. Dla pierwszych czytelników była to niedaleka przyszłość, zaledwie trzydzieści pięć lat od wydania. Orwell nie przepowiadał konkretnej daty. Chciał ostrzec, że świat opisany w powieści jest możliwy, jeśli ludzie oddadzą władzy prawo do kontroli nad prawdą.
W samym utworze data jest niepewna. Winston zapisuje ją w dzienniku, ale od razu zastanawia się, czy to naprawdę rok 1984, bo Partia zmieniła wszystkie kalendarze i dokumenty.
Kompozycja, narracja, język
Powieść składa się z trzech części i aneksu. Część I (8 rozdziałów) przedstawia świat Oceanii i bunt Winstona. Część II (10 rozdziałów) opowiada o miłości do Julii, spotkaniu z O’Brienem i aresztowaniu. Obszerny rozdział 9 wypełniają fragmenty książki Goldsteina, wykładające teorię ustroju. Część III (6 rozdziałów) dzieje się w Ministerstwie Miłości i w kawiarni Pod Kasztanem. Aneks „Zasady nowomowy” opisuje sztuczny język Oceanii.
Narrator jest trzecioosobowy, ale opowiada z perspektywy Winstona. Znamy tylko jego myśli, lęki i sny. Nie wiemy więcej niż on, dlatego razem z nim dajemy się oszukać Charringtonowi i O’Brienowi.
Język jest prosty i rzeczowy. Orwell wprowadził wiele nazw i pojęć, które weszły do innych języków: Wielki Brat, nowomowa, dwójmyślenie, Pokój 101. Przekład Julii Fiedorczuk zachowuje utrwalone nazwy, a w innych miejscach proponuje nowe, na przykład „myślopolicja” czy „Minipra”.
Bohaterowie — Rok 1984
O autorze
George Orwell (1903–1950)
Brytyjski pisarz i publicysta, autor „Folwarku zwierzęcego” i „Roku 1984”. Walczył w Hiszpanii, pracował w BBC i całe życie pisał przeciw totalitaryzmowi.
Twórczość — George OrwellCzęste pytania — Rok 1984
O czym jest „Rok 1984”?
O Winstonie Smithie, urzędniku w totalitarnej Oceanii, który w tajemnicy buntuje się przeciw Partii i Wielkiemu Bratu. Prowadzi dziennik, zakochuje się w Julii i szuka kontaktu z opozycją. Zostaje aresztowany, torturowany i złamany.
Kiedy powstał „Rok 1984”?
Orwell pisał go w latach 1946–1948, głównie na szkockiej wyspie Jura. Powieść ukazała się w Londynie w czerwcu 1949 roku.
Kim jest Wielki Brat?
Przywódcą Partii, którego twarz z czarnym wąsem patrzy z plakatów i teleekranów. Nikt go nie widział osobiście i nie wiadomo, czy w ogóle istnieje. Jest symbolem władzy, którą trzeba kochać.
Czym jest nowomowa?
Sztucznym językiem Oceanii, tworzonym przez Partię po to, by ograniczyć myślenie. Z kolejnych wydań słownika usuwa się słowa, aby nie dało się wyrazić myśli sprzecznych z ideologią.
Co to jest dwójmyślenie?
Umiejętność jednoczesnego wierzenia w dwie sprzeczne rzeczy i zapominania o tym, że się je fałszuje. Dzięki temu członkowie Partii mogą przyjmować każdą zmianę oficjalnej prawdy.
Co jest w Pokoju 101?
To, czego dany więzień boi się najbardziej. Dla Winstona są to szczury. O’Brien przysuwa mu do twarzy klatkę z nimi, a Winston krzyczy, żeby zrobili to Julii.
Jak kończy się „Rok 1984”?
Wypuszczony na wolność Winston pije gin w kawiarni Pod Kasztanem. Spotkał Julię, ale nic już do siebie nie czują. Kiedy słyszy o zwycięstwie Oceanii, płacze ze szczęścia. Ostatnie zdanie brzmi: „Kochał Wielkiego Brata”.
Kto zdradził Winstona i Julię?
Pan Charrington, właściciel sklepu, w którym wynajmowali pokój, okazał się agentem myślopolicji. O’Brien, który przyjął ich do Bractwa, obserwował Winstona od lat.
Czym jest Bractwo?
Tajną organizacją, która podobno walczy z Partią pod przywództwem Goldsteina. Nie wiadomo, czy naprawdę istnieje. O’Brien przyjmuje do niej Winstona i Julię, ale to prowokacja.
Co znaczą hasła „Wojna to pokój, wolność to niewola, ignorancja to siła”?
To trzy slogany Partii. Pokazują dwójmyślenie w praktyce: słowa znaczą to, co ogłosi władza. Ciągła wojna utrzymuje porządek, a niewiedza obywateli wzmacnia Partię.
Dlaczego Winston pisze, że nadzieja jest w prolach?
Prole stanowią około 85 procent mieszkańców Oceanii i nie są tak ściśle pilnowani jak członkowie Partii. Gdyby zdali sobie sprawę ze swojej siły, mogliby obalić system. Winston widzi jednak, że nic na to nie wskazuje.
Jaki jest rodzaj i gatunek „Roku 1984”?
To epika, a gatunkowo powieść. Często określa się ją jako antyutopię albo dystopię, bo przedstawia wizję przyszłości, w której społeczeństwo zostało całkowicie zniewolone.
Z jakiego przekładu pochodzą cytaty?
Z przekładu Julii Fiedorczuk, udostępnionego przez Wolne Lektury na wolnej licencji. Tłumaczka zachowała utrwalone nazwy, takie jak Wielki Brat, nowomowa i dwójmyślenie, ale używa też własnych, na przykład „myślopolicja” i „Azja Wschodnia”.
Czy „Rok 1984” był zakazany w Polsce?
Tak, w PRL nie mógł się oficjalnie ukazać. Czytano go w przekładzie Juliusza Mieroszewskiego, wydanym w 1953 roku przez paryską „Kulturę”, i w podziemnych wydaniach drugiego obiegu.
Ile lat mają Winston i Julia?
Winston ma trzydzieści dziewięć lat, a Julia dwadzieścia sześć.