Makbet
Szkocki wódz słyszy od trzech czarownic, że zostanie królem — i morduje śpiącego pod własnym dachem monarchę. Najkrótsza z wielkich tragedii Szekspira o tym, jak zbrodnia zjada człowieka od środka.
William Szekspir, Makbet. Książka pochodzi z serwisu Wolne Lektury — domena publiczna, opracowanie redakcyjne na licencji CC BY-SA 3.0.
Materiały do lektury
O książce
„Makbet” to najkrótsza z wielkich tragedii Szekspira i jedyna, w której główna zbrodnia dokonuje się już w drugim akcie. Cała reszta jest opowieścią o tym, co ta zbrodnia robi z człowiekiem. Szkocki wódz wraca ze zwycięskiej bitwy, słyszy od trzech czarownic, że zostanie królem, i — popychany przez żonę — morduje śpiącego pod jego dachem Duncana. Korona przychodzi natychmiast, spokój nie przychodzi nigdy.
Żeby utrzymać się na tronie, Makbet zabija kolejno przyjaciela, a potem kobietę i dziecko. Im więcej zabezpieczeń, tym mniej bezpieczeństwa: pod koniec sztuki jest sam, z wojskiem pod bramą i z żoną, która chodzi we śnie i zmywa z rąk niewidzialną krew. Szekspir nie robi z niego potwora — pokazuje człowieka, który dokładnie wie, co robi, wylicza sobie wszystkie racje przeciw zbrodni, i mimo to ją popełnia.
Czas i miejsce akcji
Akcja rozgrywa się w Szkocji XI wieku, w czasach króla Duncana i jego następców. Kolejne sceny prowadzą przez obóz wojskowy pod Forres, otwarte wrzosowisko, zamek Makbeta w Inverness, pałac królewski, zamek Makdufa w hrabstwie Fife i warownię Dunsinane. Jedna scena — czwarta z aktu czwartego — dzieje się na dworze angielskim, dokąd uciekł Malkolm.
Czas w tragedii jest gwałtownie ściśnięty. Historyczny Makbet panował siedemnaście lat, od 1040 do 1057 roku; u Szekspira wrażenie jest takie, jakby od przepowiedni do śmierci minęło kilka miesięcy. To zabieg celowy: przyspieszenie sprawia, że jedna zbrodnia wynika z drugiej bez przerwy na oddech.
Kluczowe wątki
Przepowiednia i wolna wola. Czarownice mówią Makbetowi, że zostanie królem, ale nie mówią, jak. Banko słyszy tę samą wróżbę i nie robi nic. Przepowiednia niczego nie wymusza — tylko nazywa pragnienie, które Makbet już w sobie nosi.
Małżeństwo Makbetów. To najciekawszy portret pary w twórczości Szekspira. Na początku silniejsza jest Lady Makbet: to ona wypomina mężowi tchórzostwo i to ona odnosi zakrwawione sztylety. Potem role się odwracają — Makbet przestaje się jej zwierzać i zabija już sam, a ona rozsypuje się pierwsza.
Banko i potomstwo. Druga część przepowiedni — że królami będą synowie Banka — dręczy Makbeta bardziej niż własne sumienie. Zabija przyjaciela, ale Fleance ucieka, a w scenie z kotłem Makbet ogląda pochód ośmiu królów wywodzących się od zamordowanego.
Tyrania i naprawa państwa. Szkocja pod rządami Makbeta to kraj, o którym Malkolm mówi, że „pod jarzmem ziemia nasza jęczy, w krwi i łzach tonie”, a „dzień każdy nowe jej rany do starych przyrzuca”. Malkolm i Makduf sprowadzają wojsko z Anglii i przywracają porządek: sztuka kończy się nie tylko śmiercią tyrana, ale też koronacją prawowitego następcy w Scone.
Geneza utworu
Tragedia powstała około 1606 roku, prawdopodobnie tuż po wykryciu spisku prochowego z listopada 1605. Źródłem fabuły były Kroniki Raphaela Holinsheda z 1587 roku, opisujące dzieje Anglii, Szkocji i Irlandii; Szekspir traktuje je swobodnie — historyczny Makbet zabił Duncana w bitwie, nie we śnie, a Banko był w kronice jego wspólnikiem, nie ofiarą.
Zmiana roli Banka nie jest przypadkowa. Od 1603 roku patronem zespołu Szekspira był Jakub I, wcześniej Jakub VI Szkocki, uważany za potomka Banka; uczynienie przodka króla mordercą byłoby ryzykowne. Ten sam władca wydał w 1597 roku traktat o czarach Daemonologie, wznowiony w roku jego koronacji — stąd w tragedii tak rozbudowane sceny z czarownicami.
Jedyny zachowany opis przedstawienia z epoki zostawił Simon Forman, który obejrzał „Makbeta” w teatrze Globe około 1610 roku. Tekst znamy wyłącznie z Pierwszego Folio z 1623 roku; badacze uważają, że sceny z Hekate zostały do niego dopisane później, prawdopodobnie w związku ze sztuką Thomasa Middletona „Czarownica”.
Znaczenie tytułu
Tytuł nazywa mordercę, nie ofiarę — inaczej niż w „Juliuszu Cezarze”, gdzie patronem sztuki jest zabity. To sygnał, że interesuje nas nie zbrodnia sama w sobie, lecz świadomość człowieka, który ją popełnia: prawie połowa tekstu Makbeta to monologi.
W anglosaskim teatrze narosła wokół tytułu przesądna ostrożność: wymawiania słowa „Macbeth” za kulisami unika się do dziś, mówiąc zamiast tego „szkocka sztuka”. Warto też pamiętać, że tytułowy bohater i historyczny król Szkocji o tym imieniu mają ze sobą niewiele wspólnego.
Kompozycja, narracja, język
Sztuka ma pięć aktów i klasyczny kształt tragedii: ekspozycję (przepowiednia), perypetię (zabójstwo Duncana), narastanie (kolejne morderstwa), punkt kulminacyjny (uczta z duchem Banka) i katastrofę (Dunsinane). Akcja biegnie jednym nurtem, bez wątków pobocznych — stąd wrażenie duszności.
Język rozwarstwia się wraz z postaciami. Szlachta mówi wierszem białym, czyli nierymowanym pięciostopowcem jambicznym; odźwierny i lekarz przechodzą na prozę, prozą mówi też lunatykująca Lady Makbet — utrata wiersza jest tu utratą panowania nad sobą. Czarownice śpiewają krótkim, rymowanym wierszem, który brzmi jak zaklęcie.
Całość spina kilka obsesyjnie powracających motywów: krew, której nie da się zmyć, sen, który zostaje zamordowany, ciemność wzywana na pomoc zbrodni i szata nie na miarę — królewskie tytuły wiszą na Makbecie „niby płaszcz olbrzyma na karłowatym złodzieju”. Najważniejsza jest jednak dwuznaczność: od pierwszej sceny („Brzydnieje uroda, brzydota pięknieje”) po ostatnią przepowiednię wszystko, co prawdziwe, okazuje się zarazem kłamstwem.
Bohaterowie — Makbet
O autorze
William Szekspir (1564–1616)
Syn rękawicznika ze Stratfordu, który nigdy nie skończył uniwersytetu, a napisał „Hamleta”, „Makbeta” i „Króla Leara”. Osiemnaście jego sztuk przetrwało tylko dzięki książce wydanej siedem lat po jego śmierci.
Twórczość — William SzekspirCzęste pytania — Makbet
O czym jest „Makbet”?
O szkockim wodzu, który po przepowiedni trzech czarownic i pod naciskiem żony morduje śpiącego u niego króla Duncana, sięga po koronę i musi zabijać dalej, żeby ją utrzymać. Tragedia pokazuje, jak jedna zbrodnia rozkłada człowieka i państwo.
Kiedy powstał „Makbet”?
Około 1606 roku, prawdopodobnie tuż po wykryciu spisku prochowego z listopada 1605. Tekst znamy wyłącznie z Pierwszego Folio wydanego w 1623 roku, siedem lat po śmierci Szekspira.
Skąd Szekspir wziął tę historię?
Z Kronik Raphaela Holinsheda z 1587 roku, opisujących dzieje Anglii, Szkocji i Irlandii. Szekspir zmienił je zasadniczo: historyczny Makbet zabił Duncana w bitwie, a Banko był w kronice jego wspólnikiem w spisku, nie ofiarą.
Dlaczego Banko jest w sztuce niewinny?
Od 1603 roku patronem zespołu Szekspira był Jakub I, uchodzący za potomka Banka. Przedstawienie królewskiego przodka jako mordercy byłoby ryzykowne, więc dramaturg uczynił z niego szlachetne przeciwieństwo Makbeta.
Ile lat naprawdę panował Makbet?
Historyczny Makbet rządził Szkocją siedemnaście lat, od 1040 do 1057 roku. U Szekspira czas jest ściśnięty tak, że wydarzenia sprawiają wrażenie kilku miesięcy — to zabieg dramatyczny, nie pomyłka.
Czy czarownice zmuszają Makbeta do zbrodni?
Nie. Mówią mu tylko, że zostanie królem, nie mówią, w jaki sposób. Banko słyszy podobną przepowiednię o swoim potomstwie i nie robi nic. Wiedźmy nazywają pragnienie, które Makbet już w sobie ma.
Jaką rolę odgrywa Lady Makbet?
Jest motorem pierwszej zbrodni. To ona przełamuje wahanie męża zarzutem tchórzostwa, planuje szczegóły i odnosi zakrwawione sztylety. Później role się odwracają: Makbet zabija już bez niej, a ona rozpada się pierwsza i umiera, prawdopodobnie śmiercią samobójczą.
Czym są trzy przepowiednie z czwartego aktu?
Pierwsza zjawa ostrzega przed Makdufem, druga zapewnia, że Makbeta nie zabije „człowiek, którego rodziła kobieta”, trzecia — że będzie bezpieczny, póki nie ruszy birnamski las. Wszystkie okazują się prawdziwe, ale w sensie, którego Makbet nie przewidział.
Jak spełnia się przepowiednia o birnamskim lesie?
Malkolm każe żołnierzom ściąć po gałęzi w birnamskim lesie i maszerować pod ich osłoną, żeby ukryć liczebność wojska. Z murów Dunsinane wygląda to tak, jakby las szedł na zamek.
Dlaczego Makduf mógł zabić Makbeta?
Bo nie urodził się w zwykły sposób — jak sam mówi, został „przed czasem ze swojej matki wydarty łona”. Formalnie nie jest więc człowiekiem „zrodzonym z kobiety” i przepowiednia go nie obejmuje.
Jak kończy się „Makbet”?
Makduf zabija Makbeta w pojedynku i przynosi jego głowę. Malkolm, syn Duncana, zostaje okrzyknięty królem Szkocji, obiecuje wynagrodzić wiernych i zaprasza wszystkich na koronację do Scone.
Dlaczego aktorzy nie wymawiają tytułu sztuki?
W teatrze anglosaskim utrzymuje się przesąd, że wypowiedzenie słowa „Macbeth” poza sceną ściąga nieszczęście; zamiast tego mówi się „szkocka sztuka”. To tradycja teatralna, nie element samego dramatu.
Czym jest dwuznaczność w „Makbecie”?
To główna zasada budowy całej sztuki. Zaczyna się od zdania czarownic „brzydnieje uroda, brzydota pięknieje”, a kończy na przepowiedniach prawdziwych co do słowa i fałszywych co do sensu. Makbet przegrywa nie dlatego, że wiedźmy skłamały, lecz dlatego, że źle je zrozumiał.
Dlaczego Lady Makbet i odźwierny mówią prozą?
W teatrze Szekspira wiersz przysługuje postaciom w pełni panującym nad sobą i nad sytuacją. Odźwierny jest pijany i komiczny, a Lady Makbet w scenie lunatykowania traci kontrolę — utrata wiersza jest znakiem utraty panowania nad sobą.
W jakim przekładzie czytać „Makbeta”?
W szkole najczęściej używa się tłumaczeń Stanisława Barańczaka i Macieja Słomczyńskiego. Cytaty na tej stronie pochodzą z przekładu Leona Ulricha, dziewiętnastowiecznego tłumacza całego Szekspira, którego tekst jest w domenie publicznej i dostępny za darmo w Wolnych Lekturach.