Przedwiośnie

O książce

„Przedwiośnie” to ostatnia powieść Stefana Żeromskiego, ukończona w Konstancinie 21 września 1924 roku i wydana jeszcze w grudniu tego samego roku przez Jakuba Mortkowicza — z datą 1925 na karcie tytułowej. Autor zmarł niecały rok później.

Jest to powieść polityczna o młodym człowieku, który przyjeżdża do Polski odrodzonej po stu dwudziestu trzech latach niewoli i nie znajduje w niej nic z tego, co mu obiecano. Cezary Baryka urodził się w Baku, widział rewolucję rosyjską od środka, pochował oboje rodziców i przyjechał do kraju, o którym wiedział tylko tyle, ile opowiedział mu umierający ojciec.

Książka wywołała najostrzejszy spór literacki międzywojnia. Prawica oskarżała Żeromskiego o propagandę bolszewicką, lewica o zdradę rewolucji, publicyści rządowi o szkodzenie wizerunkowi państwa. Autor odpowiadał, że napisał ostrzeżenie, a nie program — i że jego bohater nie ma racji, tylko ma powody.

Czas i miejsce akcji

Akcja obejmuje mniej więcej piętnaście lat, od dzieciństwa Cezarego przed pierwszą wojną światową do początku lat dwudziestych. Zaczyna się w Baku nad Morzem Kaspijskim, w rosyjskim mieście naftowym, gdzie mieszka polska rodzina carskiego urzędnika.

Potem są: ogarnięte rewolucją i rzezią Baku, droga na zachód przez ogarnięte wojną domową imperium, przygraniczne miasteczko polsko-żydowskie, wojna polsko-bolszewicka 1920 roku, dwór w Nawłoci gdzieś w Polsce centralnej, folwark Chłodek i wreszcie Warszawa.

Ten układ nie jest przypadkowy. Każde miejsce to inna Polska: opowiedziana, wyśniona, ziemiańska, chłopska i wielkomiejska. Cezary przechodzi przez wszystkie i w żadnej się nie zatrzymuje.

Kluczowe wątki

Szklane domy. W drodze do kraju umierający Seweryn Baryka opowiada synowi o nowej polskiej cywilizacji: o hutach szkła nad Bałtykiem, o Wiśle ujętej w szklane wały, o tanich, jasnych, zdrowych domach dla wszystkich. Gdy Cezary staje w błotnistym miasteczku po polskiej stronie granicy, pyta sam siebie: gdzież są twoje szklane domy?

Nawłoć. Dwór, w którym je się po sześć razy dziennie, nikt nie pracuje, a czas płynie od śniadania do kuligu. To najbardziej zmysłowa część powieści i zarazem najostrzejszy jej zarzut: ziemiańska Polska jest piękna, gościnna, serdeczna — i pasożytnicza. Kilometr dalej, na Chłodku, komornicy mieszkają w warunkach, których Cezary nie umie znieść.

Dwie drogi. W Warszawie Cezary trafia między dwóch ludzi. Szymon Gajowiec, urzędnik państwowy i dawny przyjaciel jego matki, proponuje pracę u podstaw, reformy i cierpliwość: to dopiero przedwiośnie nasze. Antoni Lulek, student prawa i komunista, proponuje rewolucję. Cezary nie przyjmuje żadnej z tych ofert.

Miłość i wina. W Nawłoci Cezary jest kochany przez ubogą krewną Karolinę Szarłatowiczównę, romansuje z Laurą Kościeniecką i nie zauważa zapatrzonej w niego Wandy Okszyńskiej. Karolina umiera otruta strychniną; Wandę aresztują, ale ona wszystkiemu zaprzecza. Żeromski nie rozstrzyga sprawy i nie zdejmuje z bohatera odpowiedzialności.

Geneza utworu

Żeromski pisał „Przedwiośnie” w szóstym roku niepodległości, w kraju, który dopiero co odparł bolszewicką ofensywę, przeżył zabójstwo pierwszego prezydenta i hiperinflację, a reformy rolnej wciąż nie przeprowadził. Pisarz jeździł po kraju, znał wieś i przedmieścia i widział, jak wielka jest odległość między państwem z gazet a państwem z podwórka.

Niektóre elementy powieści są osobiste. Siedlce, rodzinne miasto Anny Zawadzkiej, z którą Żeromski związał się w 1913 roku, stały się rodzinnym miastem Jadwigi Barykowej i przedmiotem jej tęsknoty. Wiedza o rewolucji w Rosji pochodziła z relacji repatriantów, których w Polsce początku lat dwudziestych były setki tysięcy.

Data i miejsce ukończenia — Konstancin, 21 września 1924 — są wydrukowane pod ostatnim zdaniem powieści i tak przedrukowuje się je do dziś. Książka trafiła do księgarń w grudniu, ale na karcie tytułowej pierwszego wydania widnieje rok 1925.

Znaczenie tytułu

Przedwiośnie to pora między zimą a wiosną: śnieg jeszcze leży, błoto jest nie do przejścia, ale coś już rusza pod ziemią. Żeromski użył tego słowa jako metafory pierwszych lat niepodległości — państwa, które istnieje, ale jeszcze nie działa.

Sens tytułu wykłada w powieści Szymon Gajowiec: dopiero pierwszy wiosenny wiatr powiał nam w twarze, wychodzimy na przemarznięte role i bierzemy się do pługa nieumiejętnymi rękami. To najbardziej życzliwa interpretacja polskiej rzeczywistości, jaka w książce pada — i Cezary jej nie przyjmuje.

Metafora ma jednak drugie ostrze. Przedwiośnie bywa też porą przednówka i największego głodu; wiosna z niej niekoniecznie musi wyjść. Powieść kończy się w chwili, gdy nie wiadomo, czy przyjdzie odwilż, czy nawrót mrozu.

Kompozycja, narracja, język

Powieść składa się z trzech części o mówiących tytułach: „Szklane domy”, „Nawłoć” i „Wiatr od wschodu”, poprzedzonych krótkim „Rodowodem” — zwięzłym przedstawieniem rodziny Baryków, które działa jak konspekt całości. Trzy części to trzy zupełnie różne powieści pod jedną okładką: relacja z rewolucji, powieść dworska i powieść polityczna.

Narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący, ale często zbliża się do punktu widzenia Cezarego tak mocno, że granica się zaciera. Dzięki temu czytelnik widzi Nawłoć najpierw jako raj, a dopiero potem jako skandal — dokładnie w tej kolejności, w jakiej widzi ją bohater.

Język jest typowo Żeromskiego: gęsty, nasycony metaforą, chwilami ekstatyczny. Opisy przyrody i jedzenia w Nawłoci należą do najbardziej zmysłowej prozy polskiej, a opisy nędzy — do najbardziej brutalnych. Ostatnie zdanie powieści jest za to krótkie i suche, bez jednego przymiotnika za dużo.