Akademia Pana Kleksa

O książce

Akademia pana Kleksa to powieść fantastyczna dla dzieci, którą Jan Brzechwa ogłosił w 1946 roku — w pierwszym roku po wojnie, gdy Warszawa dopiero wychodziła z gruzów. Pierwsze wydanie, z ilustracjami Jana Marcina Szancera, ukazało się nakładem samych autorów i od razu zrosło się z tekstem tak mocno, że rysunki Szancera do dziś współtworzą wyobrażenie o Akademii. Książka otwiera trylogię: jej dalsze części to Podróże pana Kleksa (1961) i Tryumf pana Kleksa (1965).

Bohaterem i zarazem narratorem jest dwunastoletni Adaś Niezgódka — rudy, roztargniony chłopiec, przekonany, że ma gliniane ręce: wszystko mu wypada, na wszystko się spóźnia. Pewnego dnia przylatuje do niego uczony szpak Mateusz z zaproszeniem od Ambrożego Kleksa i Adaś trafia do szkoły, w której nie ma ani jednego zwyczajnego przedmiotu. Opisuje jej rozkład dnia, lekcje, mieszkańców i sekrety, a na końcu jest świadkiem jej upadku.

To jedna z najczęściej czytanych polskich książek dla dzieci i stała pozycja na liście lektur obowiązkowych szkoły podstawowej. Czyta się ją jako baśń o wyobraźni, ale też jako opowieść o szkole, która nie karze za błędy, tylko robi z nich materiał do nauki.

Czas i miejsce akcji

Czas akcji

Czasu akcji Brzechwa nie określa. Nie pada żadna data, nie ma odniesień do wydarzeń historycznych ani do realiów konkretnej dekady, a świat przedstawiony rządzi się prawami baśni, nie kalendarza. Z narracji wynika tylko tyle, że Adaś spędza w Akademii mniej więcej rok szkolny — od przybycia do rozpadu szkoły — i że opowiada o tym z perspektywy czasu, już po powrocie do domu. Do czasu fabularnego dochodzi jeszcze czas opowieści wstawionych: historia Mateusza rozgrywa się w nieokreślonej przeszłości baśniowej, na długo przed powstaniem Akademii.

Akademia przy ulicy Czekoladowej

Miejsce główne opisane jest bardzo dokładnie — dokładniej niż jakikolwiek bohater. Akademia mieści się przy ulicy Czekoladowej, w kolorowym, trzypiętrowym gmachu. Rozkład pięter jest zarazem mapą tajemnicy: im wyżej, tym mniej wolno wiedzieć.

• Parter — sale szkolne, w których odbywają się kleksografia, przędzenie liter i leczenie chorych sprzętów.
• Pierwsze piętro — sypialnie chłopców i jadalnia. To tutaj ze śluz w suficie kapie o piątej rano woda na nosy śpiących.
• Drugie piętro — mieszkanie pana Kleksa i szpaka Mateusza.
• Trzecie piętro — sekrety pana Kleksa. Schody doprowadzono tylko do drugiego piętra, więc wejść tam można wyłącznie kominem, a prawo wstępu ma jedynie dyrektor. To właśnie tu włamie się Alojzy.

Park i mur z furtkami

Gmach otacza ogromny park, a park — mur. W murze są furtki i za każdą z nich zaczyna się inna bajka. Uczniowie chodzą tam jak na wycieczki szkolne: Adaś odwiedza między innymi bajkę o dziewczynce z zapałkami oraz bajkę o śpiącej królewnie i siedmiu braciach. Ten jeden pomysł rozsadza geografię powieści — Akademia nie stoi w żadnym mieście, tylko w sąsiedztwie całej literatury baśniowej naraz.

Pozostałe miejsca akcji

Akademia jest punktem wyjścia, ale akcja wychodzi poza nią wielokrotnie. Warto znać całą listę, bo to pytanie wraca na sprawdzianach.

• Dom rodzinny Adasia — miejsce, z którego chłopiec wyrusza i do którego wraca w finale. Klamra całej powieści; miasto nie jest nazwane.
• Fabryka dziur i dziurek — zakład przemysłowy poza Akademią, po którym oprowadza chłopców jego dyrektor Bogumił Kopeć, stary przyjaciel pana Kleksa.
• Psi raj — zaświaty dla psów, dokąd Adaś trafia w rozdziale „Moja wielka przygoda” i gdzie spotyka swojego Reksa.
• Bajki za furtkami — osobne, zamknięte światy przy murze Akademii.
• Kraj z opowieści Mateusza — królestwo opanowane przez wilcze stado, z pałacem, z którego książę ucieka pod postacią ptaka. Miejsce z opowieści wstawionej, nie z głównego toku akcji.
• Księżyc — sceneria historii o księżycowych ludziach, kolejnej opowieści snutej w Akademii wieczorem.
• Zakład golarza Filipa — sąsiedztwo Akademii i jedyne miejsce w powieści, w którym mieszka niechęć do pana Kleksa.

Miejsca dzielą się więc na trzy kręgi: Akademia i jej park, świat wokół niej (dom Adasia, fabryka, zakład fryzjerski) oraz światy wstawione — bajki, psi raj, kraj wilków i Księżyc. Ta konstrukcja pozwala Brzechwie wprowadzać nowe scenerie bez żadnego uzasadnienia fabularnego: wystarczy otworzyć kolejną furtkę.

Kluczowe wątki

Nauka w Akademii. Podstawowy wątek to po prostu rok szkolny Adasia: rozkład dnia, lekcje, obyczaje i przygody dwudziestu czterech chłopców o imionach na literę A. Wokół niego narastają wszystkie pozostałe.

Tajemnica szpaka Mateusza. Ptak, który wymawia wyłącznie końcówki wyrazów, opowiada historię swojego zaczarowania — o zastrzelonym królu wilków, o zemście wilczej zgrai, o ranie wyleczonej przez doktora Paj-Chi-Wo i o czapce Bogdychanów, dzięki której uciekł z pałacu jako ptak.

Golarz Filip i Alojzy. Wątek, który doprowadza do katastrofy. Fryzjer, który nie znosi ani pana Kleksa, ani jego uczniów, przyprowadza do Akademii dwóch synów: prawdziwego chłopca Anatola i lalkę Alojzego własnej konstrukcji.

Sekrety i upadek Akademii. Alojzy, ożywiony i nauczony myślenia, dostaje się na trzecie piętro i niszczy sekrety pana Kleksa. Szkoła przestaje istnieć, a jej twórca — wraz z nią.

Dojrzewanie Adasia. Chłopiec, który na początku nie potrafi utrzymać niczego w rękach, kończy opowieść jako ktoś, kto zdaje relację, rozumie i pamięta. Akademia jest dla niego szkołą w najbardziej dosłownym sensie.

Strata i pamięć. Wątek najcichszy: pies Reks, którego Adaś odnajduje w psim raju, i sama Akademia, która znika. Brzechwa nie obiecuje, że to, co dobre, trwa — obiecuje, że można o tym opowiedzieć.

Geneza utworu

Jan Brzechwa przyszedł do literatury dziecięcej okrężną drogą. Z zawodu był adwokatem wyspecjalizowanym w prawie autorskim i wieloletnim radcą prawnym ZAiKS-u; wiersze dla dorosłych ogłaszał od lat dwudziestych, a pierwszy zbiór dla dzieci wydał dopiero w 1938 roku. Gdy pisał o Akademii, miał więc za sobą i doświadczenie poety, i nawyk prawnika, który umie zbudować spójny system reguł — a Akademia pana Kleksa jest przede wszystkim światem o bardzo precyzyjnych, choć absurdalnych, zasadach.

Książka powstała w czasie okupacji. Brzechwa, mimo żydowskiego pochodzenia rodziny, przetrwał wojnę w Warszawie — nie trafił do getta ani do obozu, pracował jako robotnik rolny w gospodarstwie na Służewcu — i właśnie wtedy napisał Akademię pana Kleksa oraz Pana Dropsa i jego trupę. Druk przyszedł dopiero po wojnie, w 1946 roku, gdy w Polsce brakowało wszystkiego, łącznie z papierem; Brzechwa i Szancer wydali książkę własnym sumptem.

Nie ma w niej ani jednego zdania o wojnie. Jest w niej za to dokładnie to, czego wtedy brakowało: kolor, obfitość, bezpieczeństwo i szkoła, w której nikomu nie dzieje się krzywda. Trudno o wyraźniejszy przykład literatury pisanej wbrew okolicznościom.

Ostatnie rozdziały dopisują do tego jeszcze jedno piętro. Okazuje się, że opowieść Mateusza o zaczarowanym księciu była zmyślona, a sam Mateusz jest w rzeczywistości autorem całej historii — tym, który ją pisze. Brzechwa wpisał więc siebie do własnej książki jako ptaka mówiącego samymi końcówkami wyrazów: to żart, ale i wskazówka, żeby wszystkiego, co opowiada narrator, nie brać całkiem dosłownie.

Znaczenie tytułu

Dwa słowa tytułu ciągną w przeciwne strony i na tym polega cały dowcip. Akademia to najpoważniejsza z możliwych nazw dla instytucji nauki — kojarzy się z uczonymi, togami i powagą. Kleks to atramentowa plama w zeszycie, znak niechlujstwa, coś, za co w szkole dostaje się uwagę. Zestawienie jednego z drugim jest programową deklaracją: to szkoła, w której błąd nie jest wstydem.

Deklaracja zostaje dotrzymana w treści. Jednym z przedmiotów jest kleksografia — sztuka robienia z plamy atramentu obrazka i opowieści. To, co gdzie indziej byłoby pomyłką do wytarcia, tutaj jest materiałem twórczym. Adaś, który przyjeżdża do Akademii przekonany, że wszystko psuje i upuszcza, trafia dokładnie tam, gdzie takiego chłopca potrzeba.

Nazwisko dyrektora działa też w drugą stronę. Pan Kleks jest plamą w uporządkowanym świecie dorosłych: nie mieści się w regułach, zmienia rozmiar, chowa płomyki świec w kieszeniach bez dna. A na końcu okazuje się, że sam jest przedmiotem zamienionym w człowieka — guzikiem od czapki Bogdychanów, któremu doktor Paj-Chi-Wo nadał ludzką postać. Tytułowy kleks jest więc i metodą nauczania, i tajemnicą bohatera.

Kompozycja, narracja, język

Narracja. Opowiada Adaś Niezgódka — narrator pierwszoosobowy, uczestnik zdarzeń, relacjonujący je z pamięci, już po zakończeniu przygody. Dzięki temu czytelnik ogląda Akademię oczami dziecka, które samo nie wszystko rozumie: dowiaduje się rzeczy w tym samym tempie co bohater. Ostatnie rozdziały tę perspektywę podważają, bo prawdziwym autorem opowieści okazuje się Mateusz.

Kompozycja. Luźna i epizodyczna. Powieść jest łańcuchem samodzielnych rozdziałów-przygód (wizyta w fabryce dziur i dziurek, wyprawa do psiego raju, historia o księżycowych ludziach), które można czytać niemal osobno. Spina je klamra: przybycie Adasia do Akademii i jej rozpad. Wewnątrz pojawia się kompozycja szkatułkowa — opowieść Mateusza i historie opowiadane wieczorami są osobnymi utworami wstawionymi w główny tok akcji.

Język. Brzechwa pisze prosto, krótkim zdaniem, ale nasyca tekst wymyślonymi nazwami: kleksografia, przędzenie liter, leczenie chorych sprzętów, gra w piłkę-globus, fabryka dziur i dziurek. Neologizmy brzmią jak terminy z prawdziwego planu lekcji i właśnie to jest źródłem komizmu — absurd podany z kamienną twarzą urzędowego języka. Osobnym chwytem jest mowa Mateusza, który wymawia wyłącznie końcówki wyrazów, więc czytelnik musi odgadywać jego kwestie; to zabawa językowa wciągająca dziecko w rolę tłumacza.