Jan Brzechwa

Wczesne życie i edukacja

Jan Wiktor Brzechwa urodził się 15 sierpnia 1898 roku w Żmerynce na Podolu jako Jan Lesman. Ojciec, Aleksander Stanisław Lesman, był inżynierem kolejowym i wraz z kolejnymi budowami przenosił rodzinę z miejsca na miejsce; matka, Michalina z Lewickich, uczyła francuskiego. Dziadkiem od strony ojca był Bernard Lesman, warszawski księgarz i wydawca, nauczyciel w Szkole Rabinów. Dom był więc równocześnie inżynierski i literacki — i wędrowny.

Ta wędrówka wyznaczyła edukację. W latach 1907–1910 Lesmanowie mieszkali w Kijowie, gdzie Jan chodził do gimnazjum handlowego; maturę zdał w Petersburgu. W 1916 roku dołączył do rodziny w Kazaniu i przez dwa lata studiował tam medycynę weterynaryjną. W maju 1918 roku rodzina wróciła do Polski.

W Warszawie zapisał się na filologię polską na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego, ale już w listopadzie 1918 roku, na własną prośbę, przeniósł się na Wydział Prawa. Studiował do 1924 roku i uzyskał dyplom. Równolegle wstąpił do 36 pułku piechoty Legii Akademickiej i jako ochotnik wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej w latach 1920–1921. Sam mówił, że nie planował kariery pisarskiej — chciał zostać prawnikiem.

Debiut i pierwsze dzieła

Pisać zaczął jednak wcześniej niż studiować. Debiutował w 1915 roku, jeszcze jako nastolatek: jego wiersze ukazały się w piotrogrodzkim „Sztandarze” i w kijowskich „Kłosach Ukraińskich”.

Po demobilizacji, już na studiach prawniczych, zaczął dorabiać piórem — pisał teksty satyryczne, piosenki i skecze dla warszawskich kabaretów: Qui Pro Quo, Czarnego Kota, Morskiego Oka. Podpisywał je pseudonimami „Szer-Szeń” i „Inspicjent Brzeszczot”. Pseudonim, pod którym znają go dziś wszyscy, wymyślił dla niego stryjeczny brat, Bolesław Leśmian: brzechwa to pierzasta część strzały.

W 1926 roku ogłosił tom poezji dla dorosłych Oblicza zmyślone. Na pierwszy zbiór wierszy dla dzieci trzeba było czekać jeszcze dwanaście lat: Tańcowała igła z nitką ukazała się w 1938 roku i przyniosła utwory, które dziś umie na pamięć kilka pokoleń — Pomidor, Na straganie, Żuraw i czapla. Rok później wyszła Kaczka dziwaczka. Brzechwa miał wtedy czterdzieści lat i pisał dla dzieci od roku.

Kontekst historyczny

Przez cały okres międzywojenny Brzechwa był przede wszystkim prawnikiem. W latach 1924–1939 pełnił funkcję radcy prawnego ZAiKS-u i wyspecjalizował się w prawie autorskim — dziedzinie wtedy w Polsce dopiero się kształtującej. Jako pełnomocnik reprezentował między innymi Zenona Przesmyckiego w głośnym sporze o wydanie dzieł Cypriana Kamila Norwida bez zgody właściciela praw. Literatura była dla niego zajęciem wieczornym, prawo — zawodem.

Wojnę, mimo żydowskiego pochodzenia rodziny, przetrwał w Warszawie: nie trafił do getta ani do obozu, pracował jako robotnik rolny w gospodarstwie na Służewcu. Paradoksalnie właśnie te lata okazały się jednym z najważniejszych okresów w jego twórczości — wtedy powstały Akademia pana Kleksa i Pan Drops i jego trupa. Książka o szkole, w której dzieciom nie dzieje się krzywda, pisana była w mieście, w którym działo się wszystko najgorsze.

Po wojnie wrócił do zawodu prawnika — był radcą prawnym Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik”, działał w PEN Clubie i zasiadał w Międzynarodowej Komisji Prawa Autorskiego. Do biografii należy też epizod, którego się nie przemilcza: w latach pięćdziesiątych pisał socrealistyczne wiersze propagandowe, choć do partii nigdy nie należał. Później od twórczości politycznej się odsunął.

Dojrzałość twórcza

Powojenne ćwierćwiecze to czas, w którym Brzechwa stał się autorem kanonicznym. W 1946 roku ukazała się Akademia pana Kleksa — wydana nakładem autorów, z ilustracjami Jana Marcina Szancera, wieloletniego przyjaciela i najważniejszego współpracownika. Po niej przyszły kolejne zbiory wierszy i bajek, a po piętnastu latach dwie dalsze części kleksowej trylogii: Podróże pana Kleksa w 1961 roku i Tryumf pana Kleksa w 1965, rok przed śmiercią autora.

Wiersze z tego okresu weszły do języka. Chrząszcz dał Polsce jej najsłynniejszy łamaniec językowy, a Szczebrzeszynowi pomnik owada. Kaczka dziwaczka, Samochwała, Skarżypyta, Leń czy Entliczek-pentliczek funkcjonują jak przysłowia: nazywają typ zachowania, zanim dziecko pozna dla niego dorosłe słowo.

Brzechwa tłumaczył też literaturę rosyjską. Zmarł 2 lipca 1966 roku w Warszawie i został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Spuścizna i znaczenie

Brzechwa jest jednym z dwóch — obok Juliana Tuwima — autorów, którzy w XX wieku przestawili polską poezję dla dzieci na inny tor. Zrezygnował z pouczania: jego wiersze nie mówią dziecku, jakie ma być, tylko pokazują postacie, w których dziecko samo się rozpoznaje albo nie chce rozpoznać. Morał, jeśli jest, wynika z sytuacji, nie z kazania.

Drugie źródło jego trwałości to język. Rym u Brzechwy jest ostry i zaskakujący, rytm mocny, a absurd podawany z powagą sprawozdania — i to właśnie ta powaga jest zabawna. Dziecko, które recytuje Chrząszcza, ćwiczy fonetykę, nawet o tym nie wiedząc.

W szkole Brzechwa jest obecny podwójnie: jako autor wierszy czytanych w klasach 1–3 i jako autor Akademii pana Kleksa, lektury obowiązkowej. Pan Kleks żyje też osobnym życiem — w filmie z 1983 roku z Piotrem Fronczewskim, w musicalach i w kolejnych ekranizacjach. Postać wyszła poza książkę i stała się częścią polskiego imaginarium na równi z bohaterami baśni ludowych.