Pieśń o Rolandzie

O książce

Pieśń o Rolandzie to najstarszy i najsłynniejszy francuski epos rycerski. Należy do gatunku chanson de geste, czyli pieśni o czynach bohaterów. Powstała prawdopodobnie około 1100 roku, a najstarszy zachowany zapis, tak zwany rękopis oksfordzki, pochodzi z XII wieku. Autor jest nieznany. Ostatni wers wspomina jedynie niejakiego Turolda, który spisał albo ułożył pieśń.

Utwór opowiada o wyprawie Karola Wielkiego do Hiszpanii. Po siedmiu latach wojny z Saracenami opiera mu się już tylko Saragossa. Jej król, Marsyl, pozornie się poddaje, a posłujący do niego rycerz Ganelon z nienawiści do pasierba, Rolanda, zdradza cesarza. Saraceni napadają na tylną straż, którą dowodzi Roland, w wąwozie Ronsewal w Pirenejach. Roland z przyjacielem Oliwierem, arcybiskupem Turpinem i dwudziestoma tysiącami Francuzów ginie w walce. Karol mści się na poganach, a zdrajcę skazuje na śmierć.

Podstawa programowa wymaga znajomości fragmentów, ale opracowanie omawia cały utwór. Cytaty pochodzą z przekładu Tadeusza Boya-Żeleńskiego (wydanie z 1932 roku), udostępnionego przez Wolne Lektury. Boy przełożył epos prozą, zachowując podział na numerowane strofy. Narzeczona Rolanda, w oryginale Aude, nazywa się u niego Oda, a róg Rolanda, olifant, to po prostu róg.

Czas i miejsce akcji

Akcja toczy się pod koniec wyprawy hiszpańskiej Karola Wielkiego, którą poemat umieszcza po siedmiu latach walk. Historyczna bitwa, z której wyrosła legenda, rozegrała się w 778 roku. Poemat mówi o cesarzu jako o starcu z siwą brodą, któremu poganie przypisują ponad dwieście lat. Wydarzenia obejmują kilka tygodni, od narady w obozie po sąd w Akwizgranie.

Miejsca akcji:

• Saragossa, miasto króla Marsyla, gdzie w sadzie zapada decyzja o pozornej uległości, a potem Ganelon zawiera z poganami układ;
• obóz Karola Wielkiego pod zdobytą Kordową, gdzie cesarz przyjmuje poselstwo Marsyla i wybiera, kogo wysłać do Saragossy;
• wąwóz Ronsewal w Pirenejach, na granicy Hiszpanii i Francji, miejsce bitwy i śmierci Rolanda;
• wąwozy pirenejskie, przez które ciągnie wojsko cesarza i skąd Karol słyszy róg Rolanda;
• dolina rzeki Ebro, gdzie Francuzi dopędzają uciekających pogan, oraz pola, na których Karol walczy z emirem Baligantem;
• Akwizgran, stolica Karola, gdzie umiera Oda i gdzie odbywa się sąd nad Ganelonem.

Kluczowe wątki

Zdrada Ganelona. Na radzie cesarza Roland wskazuje swojego ojczyma, Ganelona, jako posła do Marsyla. Poselstwo jest niebezpieczne, bo wcześniejsi posłowie zostali ścięci. Ganelon przyjmuje je z wściekłością i poprzysięga zemstę. W Saragossie układa się z poganami: sprawi, że Roland zostanie w tylnej straży, a Saraceni go zabiją.

Tylna straż. Po powrocie Ganelon proponuje Rolanda na dowódcę tylnej straży. Roland z dumą przyjmuje zadanie i zostaje w górach z dwunastoma parami i dwudziestoma tysiącami rycerzy. Cesarz odjeżdża do Francji z ciężkim sercem, bo we śnie widział zapowiedź nieszczęścia.

Róg Rolanda. Na widok ogromnej armii pogan Oliwier trzy razy prosi Rolanda, by zadął w róg i wezwał cesarza. Roland odmawia, bo uważa, że zhańbiłby swój ród. Gdy prawie wszyscy Francuzi już polegli, sam chce zatrąbić. Oliwier wyrzuca mu wtedy, że jego szaleństwo zgubiło wojsko. Roland dmie w róg z takim wysiłkiem, że pęka mu skroń.

Śmierć Rolanda. Giną Oliwier i arcybiskup Turpin. Umierający Roland próbuje rozbić o skałę swój miecz Durendal, by nie dostał się w ręce pogan, ale stal się nie łamie. Kładzie się pod sosną, twarzą ku Hiszpanii, i oddaje Bogu rękawicę. Aniołowie zanoszą jego duszę do raju.

Zemsta Karola. Cesarz wraca na pole bitwy. Na jego modlitwę słońce zatrzymuje się na niebie, a Francuzi dopędzają pogan nad Ebro. Potem Karol pokonuje w wielkiej bitwie emira Baliganta, który przypłynął z pomocą Marsylowi, i zdobywa Saragossę.

Sąd nad Ganelonem. W Akwizgranie Ganelon twierdzi w swojej obronie, że zemścił się na Rolandzie, ale nie zdradził cesarza. Baronowie, bojąc się jego krewnego, Pinabela, chcą go uwolnić. Jedynie Tiery staje do pojedynku sądowego, pokonuje Pinabela, a Ganelon zostaje rozerwany końmi.

Geneza utworu

U źródeł poematu leży prawdziwe wydarzenie. W 778 roku Karol Wielki poprowadził wyprawę do Hiszpanii, ale nie zdobył Saragossy. W drodze powrotnej, 15 sierpnia 778 roku, na przełęczy pirenejskiej jego tylna straż została napadnięta i wybita przez górali baskijskich. Biograf cesarza, Einhard, wymienia wśród poległych Hruodlanda, prefekta marchii bretońskiej. Pieśń przemienia ten epizod w wielką wojnę chrześcijan z muzułmanami, a baskijskich górali w armię Saracenów.

Przez trzy stulecia legendę przekazywali ustnie wędrowni śpiewacy, zwani żonglerami. Forma, którą znamy, powstała około 1100 roku, w czasie pierwszej krucjaty, i nosi ślady ówczesnego ducha: wojna z poganami jest w niej świętym obowiązkiem, a polegli rycerze trafiają do raju jak męczennicy. Najstarszy zapis to rękopis anglonormandzki przechowywany w Bibliotece Bodlejańskiej w Oksfordzie. Tekst liczy około czterech tysięcy dziesięciozgłoskowych wersów, połączonych w strofy o różnej długości, zwane laisses; wersy w obrębie strofy łączy asonans.

Przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego opiera się na wydaniu francuskiego mediewisty Josepha Bédiera, który przełożył epos na współczesny francuski prozą. Boy poprzedził tłumaczenie wstępem o historii legendy.

Znaczenie tytułu

Tytuł wskazuje bohatera i gatunek. Słowo „pieśń” oddaje francuskie chanson: utwór był przeznaczony do śpiewania albo recytowania przy akompaniamencie instrumentu, najczęściej przed słuchaczami na zamkach, w miastach i na szlakach pielgrzymich.

Roland jest bohaterem tytułowym, choć ginie mniej więcej w połowie utworu. Cała dalsza część poematu jest jednak odpowiedzią na jego śmierć: cesarz go opłakuje, mści się za niego i sądzi jego zdrajcę. Tytuł zapowiada opowieść o wzorowym rycerzu, którego czyny i śmierć mają zostać zapamiętane.

Kompozycja, narracja, język

Poemat ma budowę czteroczęściową. Pierwsza część (strofy I–LXXIX) opowiada o zdradzie Ganelona, druga (LXXX–CLXXVI) o bitwie w Ronsewalu i śmierci Rolanda, trzecia (CLXXVII–CCLXVI) o zemście Karola i bitwie z Baligantem, a czwarta (CCLXVII–CCXCI) o powrocie do Akwizgranu i sądzie nad zdrajcą. Epizod z Baligantem uważa się często za późniejszy dodatek.

Narrator jest wszechwiedzący, ale nie bezstronny. Wtrąca się do opowieści, ocenia bohaterów, zapowiada nieszczęście i modli się za zmarłych. Poganie są przedstawieni według schematu: bez wyjątku wrodzy i skazani na klęskę, a ich wiara to groteskowe połączenie Mahometa z Apollinem i wymyślonym Terwagantem.

Styl jest prosty i uroczysty. Charakterystyczne są powtórzenia: te same sceny opowiadane są kilka razy w kolejnych strofach, co spowalnia akcję i wzmacnia napięcie, jak w trzykrotnej prośbie Oliwiera o zadęcie w róg. Poemat posługuje się też stałymi epitetami („słodka Francja”, „Karol siwobrody”), hiperbolami (róg słyszalny na trzydzieści mil) i scenami cudownymi. Rycerze mają imienne miecze i konie, a ich pojedynki opisywane są według tego samego wzoru.