Streszczenie — Pieśń o Rolandzie

Po siedmiu latach wojny w Hiszpanii Karolowi Wielkiemu opiera się już tylko Saragossa. Jej król, Marsyl, pozornie się poddaje. Roland wskazuje swojego ojczyma, Ganelona, jako posła do pogan. Obrażony Ganelon zdradza i układa się z Marsylem, że Saraceni wybiją tylną straż Rolanda. W wąwozie Ronsewal Roland z dumy nie chce wezwać rogiem pomocy. Francuzi giną, a Roland dmie w róg dopiero wtedy, gdy jest już za późno, i umiera twarzą ku Hiszpanii. Karol wraca, rozbija pogan i emira Baliganta. W Akwizgranie umiera z żalu narzeczona Rolanda, Oda. Po pojedynku sądowym Ganelon zostaje rozerwany końmi.

Część pierwsza. Zdrada Ganelona (strofy I–LXXIX)

Karol Wielki od siedmiu lat wojuje w Hiszpanii i zdobył cały kraj oprócz Saragossy, gdzie panuje poganin Marsyl. Za radą Blankandryna Marsyl postanawia zwieść cesarza: obieca mu dary, zakładników i przyjęcie chrztu, byle Francuzi wrócili do domu. Posłowie przybywają do obozu pod Kordową.
Karol zwołuje radę. Roland ostrzega przed podstępem, bo Marsyl już raz zdradził i kazał ściąć posłów cesarza. Ganelon radzi przyjąć propozycję i większość baronów go popiera. Trzeba wybrać posła. Zgłaszają się diuk Naim, Roland, Oliwier i arcybiskup Turpin, ale cesarz nie chce narażać nikogo z najbliższych. Wtedy Roland proponuje swojego ojczyma, Ganelona. Ganelon wpada w gniew i poprzysięga zemstę na Rolandzie, Oliwierze i dwunastu parach. Gdy cesarz podaje mu rękawicę, ta upada na ziemię, co wszyscy biorą za złą wróżbę.
W drodze do Saragossy Ganelon rozmawia z Blankandrynem i obaj zgadzają się, że Roland jest źródłem wojny. U Marsyla Ganelon najpierw tak prowokuje króla, że ten chce go zabić, a potem namawia Marsyla, by zaatakował tylną straż Francuzów, w której będzie Roland. Bez Rolanda, mówi, Karol straci prawą rękę. Marsyl obsypuje go darami. Ganelon wraca do obozu z kluczami Saragossy i zapewnia, że Marsyl przyjedzie do Francji, by się ochrzcić.
Karol rusza do Francji. Śnią mu się złe sny. Ganelon proponuje Rolanda na dowódcę tylnej straży. Roland przyjmuje zadanie z dumą, odmawia wzięcia połowy wojska i zostaje z dwunastoma parami i dwudziestoma tysiącami rycerzy. Cesarz płacze, odjeżdżając. Tymczasem Marsyl zbiera ogromną armię, a dwunastu pogańskich wodzów przysięga zabić Rolanda.

Część druga. Bitwa w Ronsewalu (strofy LXXX–CLXXVI)

Oliwier z pagórka widzi nadciągających pogan i trzy razy prosi Rolanda, by zadął w róg i wezwał cesarza. Roland odmawia, bo uważa to za hańbę. Arcybiskup Turpin błogosławi rycerzy i odpuszcza im grzechy. Rozpoczyna się bitwa. Francuzi zabijają dwunastu pogańskich wodzów i rozbijają pierwsze zastępy. W tym samym czasie nad Francją szaleje burza, a ludzie mówią, że to koniec świata. Narrator wyjaśnia, że to żałoba po Rolandzie.
Marsyl prowadzi kolejne wojska. Francuzów ubywa. Roland chce teraz zatrąbić. Oliwier wypomina mu, że wcześniej go nie posłuchał, i grozi, że nie odda mu siostry, Ody. Turpin godzi przyjaciół: róg już ich nie ocali, ale Karol pomści i pochowa poległych. Roland dmie w róg tak mocno, że pęka mu skroń. Karol słyszy dźwięk. Ganelon przekonuje go, że Roland dla jednego zająca gotów trąbić cały dzień, ale cesarz mu nie wierzy, każe uwięzić zdrajcę i zawraca wojsko.
Roland obcina Marsylowi prawą rękę i poganin ucieka do Saragossy. Oliwier, śmiertelnie ranny i oślepiony krwią, uderza przez pomyłkę Rolanda, a potem umiera. Roland opłakuje przyjaciela. Przy życiu zostają tylko Roland, Turpin i Gotier z Hum, który wkrótce ginie. Poganie, słysząc trąby nadciągającego cesarza, uciekają. Turpin umiera, próbując przynieść Rolandowi wody. Roland na próżno usiłuje rozbić o skałę swój miecz Durendal, by nie wpadł w ręce pogan. Kładzie się pod sosną twarzą ku Hiszpanii, a pod sobą umieszcza miecz i róg. Bije się w piersi, żałuje za grzechy i podaje Bogu rękawicę, którą przyjmuje święty Gabriel. Aniołowie zanoszą jego duszę do raju.

Część trzecia. Zemsta Karola (strofy CLXXVII–CCLXVI)

Karol przybywa do Ronsewalu i widzi pole pełne trupów. Modli się, a Bóg zatrzymuje słońce na niebie. Francuzi dopędzają pogan nad Ebro, gdzie uciekający topią się w rzece. Tymczasem do Hiszpanii przypływa z ogromną armią emir Baligant, władca Babilonu, któremu Marsyl podlega. Odwiedza rannego króla w Saragossie i obiecuje mu pomoc.
Karol opłakuje Rolanda, Oliwiera oraz Turpina i każe ich pochować. Potem staje do bitwy z Baligantem. W końcu dochodzi do pojedynku wodzów. Karol słabnie, ale święty Gabriel dodaje mu sił i cesarz zabija emira. Poganie uciekają. Z wieży patrzy na to królowa Bramimonda, a Marsyl na wieść o klęsce umiera z boleści. Francuzi zdobywają Saragossę, burzą meczety i chrzczą mieszkańców. Królowa zostaje wzięta do niewoli, by przyjęła chrzest z własnej woli.

Część czwarta. Sąd nad Ganelonem (strofy CCLXVII–CCXCI)

Karol wraca do Akwizgranu. Wychodzi mu na spotkanie Oda, siostra Oliwiera i narzeczona Rolanda, i pyta o niego. Cesarz odpowiada, że Roland nie żyje, i obiecuje jej swojego syna, Ludwika. Oda mówi, że nie chce żyć po śmierci Rolanda, i pada martwa u stóp cesarza.
Rozpoczyna się sąd nad Ganelonem. Zdrajca twierdzi w swojej obronie, że wyzwał Rolanda otwarcie i jedynie się zemścił, a cesarza nie zdradził. Za nim stoi trzydziestu krewnych, a najgroźniejszym z nich jest rycerz Pinabel. Sędziowie ze strachu przed Pinabelem radzą cesarzowi, by darował Ganelonowi życie. Tylko Tiery, brat diuka Andegawenii, drobny i niepozorny rycerz, oświadcza, że Ganelon jest zdrajcą, bo Roland był w służbie cesarza. Dochodzi do pojedynku sądowego. Tiery, choć ranny, zabija Pinabela, co zostaje uznane za wyrok Boży.
Trzydziestu krewnych, którzy poręczyli za Ganelona, zostaje powieszonych. Ganelona przywiązują do czterech koni i rozrywają. Bramimonda przyjmuje chrzest i imię Julianna. W nocy święty Gabriel wzywa Karola do nowej wyprawy na pomoc chrześcijanom. Stary cesarz płacze i skarży się na swoje trudne życie. Poemat kończy się wzmianką o Turoldzie.