Clive Staples Lewis

Wczesne życie i edukacja

Clive Staples Lewis urodził się 29 listopada 1898 roku w Belfaście, w rodzinie prawnika. Jako kilkulatek sam ogłosił, że ma na imię Jack, i tak nazywali go bliscy do końca życia. Dzieciństwo spędził wśród książek, w domu pełnym półek, i bardzo wcześnie zaczął wymyślać własne krainy razem ze starszym bratem Warrenem.

Przełomem była śmierć matki, gdy miał dziewięć lat. Chłopca wysłano do angielskich szkół z internatem, których nienawidził, i to w tamtych latach stracił wiarę, w jakiej go wychowano. Naukę kontynuował prywatnie u nauczyciela, który wyćwiczył go w logice i klasyce tak skutecznie, że Lewis dostał się do Oksfordu.

Studia przerwała mu I wojna światowa. Służył w armii brytyjskiej we Francji, został ranny w 1918 roku i wrócił do Oksfordu po demobilizacji. Ukończył filologię klasyczną, filozofię i anglistykę — potrójny dyplom, który dał mu warsztat widoczny potem we wszystkim, co pisał.

Debiut i pierwsze dzieła

Zaczynał od poezji, która nie zwróciła niczyjej uwagi. Uznanie przyniosła mu dopiero praca naukowa: wydana w 1936 roku Alegoria miłości, studium o średniowiecznej literaturze miłosnej, ustawiła go w pierwszym szeregu brytyjskich mediewistów.

Równolegle działo się coś ważniejszego dla jego pisarstwa. W 1931 roku Lewis, dotąd ateista, wrócił do chrześcijaństwa — częściowo pod wpływem długich rozmów z J.R.R. Tolkienem i lektury Gilberta Keitha Chestertona. Od tej pory pisał w dwóch trybach: naukowym i apologetycznym, a z czasem doszedł trzeci — fantastyczny.

Pierwszą powieścią, która pokazała, dokąd zmierza, była Z milczącej planety z 1938 roku, otwierająca tak zwaną trylogię kosmiczną. Prawdziwą sławę przyniosły mu jednak Listy starego diabła do młodego (1942) — cykl listów piekielnego urzędnika do siostrzeńca, dowcipny i niepokojący naraz.

Kontekst historyczny

Lewis należał do pokolenia dwukrotnie naznaczonego wojną. Pierwszą przeżył w okopach Francji, drugą — jako głos radiowy. W czasie II wojny światowej wygłaszał w BBC serię pogadanek o chrześcijaństwie, których słuchały miliony ludzi w zaciemnionych domach; z nich wyrosła później książka Chrześcijaństwo po prostu.

Wojna wpisała się też bezpośrednio w Narnię. Wiosną 1940 roku, gdy z Londynu ewakuowano dzieci przed bombardowaniami, w jego domu pod Oksfordem zakwaterowano czworo z nich. Pierwsze zdania Lwa, czarownicy i starej szafy opisują dokładnie taką sytuację.

Zawodowo przez niemal trzydzieści lat był wykładowcą w oksfordzkim Magdalen College, a od 1954 roku profesorem literatury średniowiecznej i renesansowej w Cambridge. Jego środowiskiem byli Inklingowie — nieformalny klub, w którym razem z Tolkienem i kilkoma innymi czytali sobie nawzajem rękopisy.

Dojrzałość twórcza

Siedem tomów Opowieści z Narnii powstało w ciągu siedmiu lat, od 1950 do 1956 roku: Lew, czarownica i stara szafa, Książę Kaspian, Podróż „Wędrowca do Świtu”, Srebrne krzesło, Koń i jego chłopiec, Siostrzeniec czarodzieja i Ostatnia bitwa. Ilustracje do wszystkich wykonała Pauline Baynes. Do Polski cykl trafił dopiero w latach 1984–1989.

W tym samym okresie ukazały się jego najważniejsze książki dla dorosłych: Chrześcijaństwo po prostu (1952), autobiograficzne Zaskoczony radością (1955) i powieść Dopóki mamy twarze (1956), którą sam uważał za swoją najlepszą.

W 1956 roku ożenił się z amerykańską pisarką Joy Davidman. Cztery lata później żona zmarła na raka, a Lewis opisał tę stratę w krótkiej, bardzo surowej książce Smutek. Zmarł 22 listopada 1963 roku, tydzień przed sześćdziesiątymi piątymi urodzinami. Tego samego dnia zginął John F. Kennedy i zmarł Aldous Huxley, przez co śmierć Lewisa przeszła w prasie niemal niezauważona.

Spuścizna i znaczenie

Lewis jest jednym z nielicznych autorów, którzy zostali klasykami w trzech różnych dziedzinach naraz: w badaniach nad literaturą średniowieczną, w apologetyce chrześcijańskiej i w literaturze dziecięcej. Jego prace przetłumaczono na kilkadziesiąt języków, a Opowieści z Narnii sprzedały się w dziesiątkach milionów egzemplarzy i doczekały licznych adaptacji, z filmem wytwórni Disneya z 2005 roku na czele.

Dla czytelnika szkolnego najważniejsze jest jednak to, co Lewis zrobił z formą baśni. Nie bał się mieszać porządków — w jednym lesie spotykają się faun z mitologii greckiej, olbrzymy z baśni północnych i Święty Mikołaj. Tolkien uważał to za wadę i wprost nie lubił Lwa, czarownicy i starej szafy. Czytelnicy uznali inaczej, a swoboda, z jaką Lewis łączył źródła, stała się jedną z cech całego gatunku.

W polskiej szkole jest obecny właśnie przez tę książkę — dla wielu uczniów pierwszą, w której zabawa przygodowa niesie na plecach pytanie o winę, ofiarę i przebaczenie.