Mikołaj Gogol

Wczesne życie i edukacja

Mikołaj Wasiljewicz Gogol urodził się w 1809 roku w Wielkich Soroczyńcach w guberni połtawskiej, na Ukrainie należącej wówczas do Imperium Rosyjskiego. Pochodził z rodziny drobnej szlachty, która używała nazwiska Gogol-Janowski. Ojciec pisał wiersze i komedie po ukraińsku i po rosyjsku i wystawiał je w domowym teatrze. Zmarł w 1825 roku, gdy syn miał szesnaście lat.

W latach 1821–1828 Gogol uczył się w gimnazjum w Nieżynie. Nie był dobrym uczniem, ale próbował pisać i grał w szkolnym teatrze, gdzie pokazał talent komiczny. Koledzy uważali go za dziwaka.

Debiut i pierwsze dzieła

Po szkole Gogol wyjechał do Petersburga. Najpierw wydał własnym kosztem, pod pseudonimem, romantyczny poemat Hanz Küchelgarten. Gdy krytycy go wyśmiali, wykupił egzemplarze i je spalił. Pracował jako drobny urzędnik, próbował też zostać aktorem. W 1831 roku poznał Aleksandra Puszkina, który został jego przyjacielem i mentorem.

Sławę przyniosły mu Wieczory na chutorze w pobliżu Dikańki (1831–1832), opowiadania pełne ukraińskiego folkloru, humoru i niesamowitości, wydane pod pseudonimem pszczelarza Rudego Pańki. W 1835 roku ukazały się zbiory Mirgorod, z powieścią o Kozakach Taras Bulba i opowieścią grozy Wij, oraz Arabeski. Przez krótki czas Gogol wykładał historię na uniwersytecie w Petersburgu, ale szybko z tego zrezygnował.

Kontekst historyczny

Gogol tworzył za panowania cara Mikołaja I, w kraju pańszczyzny, surowej cenzury i rozrośniętej biurokracji. Komedia Rewizor o urzędnikach, którzy biorą przypadkowego młodego urzędnika za rewizora, mogła trafić na scenę tylko dzięki zgodzie cara. Premiera odbyła się w 1836 roku w Petersburgu i wywołała ogromne poruszenie.

Krytyk Wissarion Bieliński uznał Gogola za twórcę realizmu w literaturze rosyjskiej i patrona tak zwanej szkoły naturalnej. Pod wpływem jego twórczości młodsi pisarze zaczęli opisywać życie zwykłych ludzi. Sam Gogol był jednak człowiekiem głęboko religijnym i konserwatywnym. Wierzył w misję cara i Cerkwi, a satyrę traktował jako sposób moralnej poprawy społeczeństwa.

Dojrzałość twórcza

Po premierze Rewizora Gogol wyjechał za granicę i przez większość następnych lat mieszkał w Rzymie. W Paryżu spotykał się z Adamem Mickiewiczem i Bohdanem Zaleskim. Wtedy pisał Martwe dusze, których tom pierwszy wydał w Moskwie w 1842 roku. W tym samym roku ukazały się opowiadanie Płaszcz, komedia Ożenek i poprawiona wersja Tarasa Bulby. Wcześniej powstały opowiadania petersburskie, m.in. Newski Prospekt, Pamiętnik szaleńca i Nos.

W ostatnich latach Gogol przeżywał głęboki kryzys religijny. W 1847 roku wydał Wybrane fragmenty z korespondencji z przyjaciółmi, w których bronił samodzierżawia i pańszczyzny. Bieliński zarzucił mu zdradę dawnych ideałów. W 1848 roku pisarz odbył pielgrzymkę do Jerozolimy. Pracował nad drugim tomem Martwych dusz, ale był z niego niezadowolony. W lutym 1852 roku spalił rękopisy, wkrótce potem przestał jeść i zmarł w Moskwie 4 marca 1852 roku.

Spuścizna i znaczenie

Gogol jest uważany za klasyka literatury rosyjskiej i za jednego z najoryginalniejszych prozaików XIX wieku. Połączył realistyczną obserwację z groteską i fantastyką. Do jego uczniów przyznawali się Fiodor Dostojewski, Michaił Bułhakow i wielu innych pisarzy. O Płaszczu mówiono, że cała późniejsza proza rosyjska z niego wyszła. Ze względu na pochodzenie i tematykę wczesnych utworów Gogola uważa się też za ważną postać kultury ukraińskiej.

W Polsce jego dzieła tłumaczono od XIX wieku. Martwe dusze przełożył najpierw Zygmunt Wielhorski (1876), a potem Władysław Broniewski. Rewizora i Ożenek przełożył Julian Tuwim. Według utworów Gogola powstały opery, m.in. Nos Dmitrija Szostakowicza, oraz wiele filmów i przedstawień teatralnych.