Streszczenie — Kordian

W noc sylwestrową 1799 roku szatani w Karpatach tworzą przywódców przyszłego powstania. Piętnastoletni Kordian, nieszczęśliwie zakochany w Laurze, próbuje się zastrzelić. Przeżywa i wyrusza w podróż po Europie: w Londynie widzi władzę pieniądza, we Włoszech zdradę Wioletty, w Watykanie obojętność papieża. Na Mont Blanc odnajduje cel: Polska ma być Winkelriedem narodów. W Warszawie, po koronacji cara, spiskowcy odrzucają zamach. Kordian, który ma wartę w zamku, idzie zabić cara sam, ale Strach i Imaginacja powalają go u drzwi sypialni. Trafia do szpitala wariatów, skacze przez piramidę bagnetów i zostaje skazany na śmierć. Adiutant wiezie ułaskawienie na plac w chwili, gdy oficer podnosi rękę do komendy.

Przygotowanie

Noc z 31 grudnia 1799 na 1 stycznia 1800 roku. W chacie Twardowskiego w Karpatach Czarownica czesze włosy, a Szatan zwołuje piekielne zgromadzenie. Diabli liczą uderzenia zegara, który wybija początek XIX wieku. Szatan przepowiada, że jeden z narodów podniesie się, zwycięży i zginie, a Mefistofel radzi, by stworzyć dla niego nieudolnych przywódców. W kotle rodzą się kolejne postacie: stary wódz, który nie nadaje się do boju, polityk o twarzy z zatartej monety, dowódca, który cofa się jak rak, zgrzybiały poeta, uczony zadający zagadki i zdrajca z generalską wstęgą. Głos z nieba przepędza diabłów. Archanioł prosi Boga o litość dla ginącego ludu, a Bóg odpowiada: „Wola moja się stanie”.

Prolog

Pierwsza osoba prologu, natchniony prorok, prosi Boga o sen dla narodu, a dla siebie o męki i moc karania słowem. Druga drwi z jego zapału. Trzecia rozpędza obie i zapowiada, że z prochu przeszłości wskrzesi rycerzy i pokaże ich na scenie.

Akt I

Scena I. Jesień w wiejskim dworze. Piętnastoletni Kordian leży pod lipą i rozmyśla o samobójstwie pewnego młodzieńca i o sobie: czuje sto uczuć i nie ma żadnego celu. Stary sługa Grzegorz opowiada mu trzy historie: bajkę o Janku, który szył buty psom i zrobił karierę na dworze, wspomnienie bitwy pod piramidami za Napoleona i opowieść o Kazimierzu, polskim jeńcu na Syberii, który wolał zginąć, niż dać się wcielić do rosyjskiego wojska. Kordiana porusza ostatnia historia, ale wołanie Laury przerywa jego rozmyślania.
Scena II. W jesiennym ogrodzie Kordian spaceruje z Laurą, starszą od niego dziewczyną, w której jest zakochany. Ona traktuje go z pobłażaniem i odjeżdża. Kordian zostaje sam, wyciąga pistolet i idzie szukać miejsca, by się zastrzelić.
Scena III. Nocą Laura czeka niespokojna i czyta w sztambuchu wiersz Kordiana. Pod oknem przebiega koń bez jeźdźca. Grzegorz wpada z wiadomością, że panicz się zastrzelił. Z dalszej części dramatu wiadomo, że Kordian przeżył.

Akt II. Rok 1828. Wędrowiec

W londyńskim parku św. Jakuba dozorca pobiera od Kordiana pensa za krzesło i tłumaczy, że lordowie płacą za trzy. Samotny spacerowicz nad stawem to bankrut, który chowa się przed prawem w nocy. W Dover Kordian czyta na kredowej skale fragment Króla Leara i zazdrości Szekspirowi wyobraźni. We włoskiej willi wyznaje miłość Wioletcie. Aby wypróbować jej uczucie, mówi, że przegrał jej brylanty. Wioletta wybucha gniewem, a gdy koń na rozkutych złotych podkowach pada na drodze, przeklina Kordiana i odchodzi. W Watykanie Kordian prosi papieża o błogosławieństwo dla garści ziemi, na której wymordowano tysiące niewinnych. Papież każe Polakom modlić się i czcić cara, a papuga wtrąca łacińskie słowa psalmów. Kordian rozrzuca ziemię na cztery wiatry. Na szczycie Mont Blanc wygłasza wielki monolog. Wszystko go zawiodło, ale czuje, że może porwać ludy. Widzi w wyobraźni Winkelrieda i ogłasza, że Polska stanie się Winkelriedem narodów. Chmura znosi go do kraju.

Akt III. Spisek koronacyjny

Scena I. Plac przed Zamkiem Królewskim w Warszawie. Tłum czeka na koronację i komentuje orszak: szewc, szlachcic, stary żołnierz spod Maciejowic.
Scena II. W katedrze prymas wkłada carowi koronę. Car przysięga na konstytucję.
Scena III. Na placu rozchodzi się wieść, że wielki książę uderzył kobietę z dzieckiem i dziecko zginęło. Lud rozrywa czerwone sukno z trybuny. Nieznajomy w czarnym płaszczu śpiewa przy beczkach pieśń o winie, które trzeba przemienić w krew.
Scena IV. W podziemiach kościoła św. Jana, wśród trumien królów, zbierają się zamaskowani spiskowcy z hasłem „Winkelried”. Prezes i Ksiądz odradzają zamach, powołując się na sumienie i Boga. Podchorąży rysuje obraz krzywd zadanych Polsce i wzywa do zemsty. Starzec z ludu gotów jest wziąć na siebie krew całej carskiej rodziny. Wartownik zabija szpiega, który nie znał hasła. W głosowaniu kulami i groszami tylko pięć głosów pada za śmiercią cara. Podchorąży zrywa maskę: to Kordian. Oświadcza, że tej nocy ma wartę w zamku, i zapisuje narodowi swoją krew, życie i „tron do rozrządzenia próżny”. Prezes klęka przed nim i próbuje go powstrzymać, ale Kordian wybiega.
Scena V. Kordian idzie z bagnetem przez sale zamku. Strach i Imaginacja podsuwają mu przywidzenia: węże w arabeskach, zakrwawioną koronę, drzewa z uszu i oczu, pochód trumien pod oknami, diabła wychodzącego z sypialni. Na dźwięk dzwonu Kordian pada bez czucia przed drzwiami. Car znajduje go, rani w rękę szpadą i pyta, czy przysłał go brat. Kordian majaczy. Car każe go rozstrzelać, jeśli nie oszalał.
Scena VI. W szpitalu wariatów tajemniczy Doktor, w którym łatwo poznać szatana, dręczy gorączkującego Kordiana szyderstwami z poezji, Boga i poświęcenia. Pokazuje mu dwóch obłąkanych: jeden uważa się za krzyż Chrystusa, drugi podtrzymuje niebo nad światem. Wpada wielki książę Konstanty i każe prowadzić Kordiana na plac Saski.
Scena VII. Na placu Saskim, przed wojskiem i carem, Konstanty każe ustawić piramidę z karabinów bagnetami do góry. Obiecuje Kordianowi życie, jeśli przeskoczy ją konno. Kordian odpowiada, że dla życia nie ruszyłby palcem, ale skacze i przeżywa. Car po cichu każe zwołać sąd wojenny i rozstrzelać zamachowca.
Scena VIII. Skazany Kordian rozmawia w więziennej izbie z zakonnikiem. Ksiądz obiecuje zasadzić w ogrodzie różę i nazwać ją jego imieniem. Grzegorz rozpacza, a Kordian prosi go, by nazwał swego wnuka Kordianem. Oficer ogłasza, że skazany zostanie rozstrzelany. Kordian żegna się z Grzegorzem słowami „Bądź zdrów — mój wierny — ojcze…”.
Scena IX. Konstanty żąda od cara ułaskawienia Kordiana. Car odmawia właśnie dlatego, że prosi go brat. Bracia wypominają sobie zbrodnie: Konstanty współudział w zabójstwie ojca, car okrutną historię młodej Angielki. Konstanty grozi buntem wojska, ale pierwszy spuszcza wzrok i oddaje szpadę. Car podpisuje ułaskawienie, wbija je na koniec szpady i oddaje bratu. Adiutant pędzi z ułaskawieniem na plac, a car mówi do siebie: „Mój brat… już Polakiem”.

Scena ostatnia. Plac Marsowy

Lud patrzy, jak kat łamie nad głową Kordiana szpadę na znak utraty szlachectwa. Kordian nie pozwala zawiązać sobie oczu. Żołnierze podnoszą broń do strzału. Z tłumu słychać krzyk, że jedzie adiutant, ale oficer go nie widzi i podnosi rękę do komendy. Na tym dramat się kończy.