Bolesław Prus

Wczesne życie i edukacja

Naprawdę nazywał się Aleksander Głowacki. Urodził się 20 sierpnia 1847 roku w Hrubieszowie, w rodzinie zubożałej szlachty herbu Prus — od tego herbu wziął później pseudonim. Osierocony wcześnie: matkę stracił jako trzylatek, ojca w wieku dziewięciu lat. Wychowywali go kolejno babka, ciotka w Lublinie i starszy brat Leon, nauczyciel historii.

W 1862 roku przeniósł się z bratem do Kielc. Rok później, mając szesnaście lat, przerwał gimnazjum i poszedł do powstania styczniowego — Leon był działaczem „czerwonych” i to jego wpływ przeważył. Walczył w oddziale Ludwika Żychlińskiego, a 1 września 1863 roku został ranny w potyczce we wsi Białki pod Siedlcami i dostał się do niewoli.

W styczniu 1864 roku aresztowano go za udział w powstaniu; do kwietnia siedział w więzieniu na Zamku Lubelskim. Zwolniono go ze względu na wiek. Lubelskie gimnazjum ukończył w 1866 roku z wynikiem celującym i jesienią wstąpił na Wydział Matematyczno-Fizyczny Szkoły Głównej w Warszawie. Na trzecim roku, w 1869, musiał przerwać studia — nie miał z czego żyć. Utrzymywał się z korepetycji, przez rok próbował jeszcze Instytutu w Puławach, a potem pracował między innymi jako robotnik i fotograf.

Debiut i pierwsze dzieła

Za debiut prasowy uchodzi artykuł „Nasze grzechy”, ogłoszony 29 maja 1872 roku w „Opiekunie Domowym”. W tym samym roku i w tym samym piśmie ukazały się „Listy ze starego obozu”, pierwsze teksty podpisane pseudonimem Bolesław Prus. Podział ról był świadomy: prawdziwym nazwiskiem podpisywał poważne artykuły, pseudonimem — felietony i humoreski.

Od 1874 roku pisał „Kroniki tygodniowe”, które prowadził z przerwami blisko czterdzieści lat, do 1911 roku. To w nich powstał Prus, jakiego znamy: uważny obserwator Warszawy, jej kanalizacji, tramwajów, cen mięsa, mód, głupstw i krzywd. Dwudziestotomowe wydanie tych felietonów jest dziś jednym z najlepszych źródeł do historii miasta.

Beletrystykę traktował początkowo jak zajęcie uboczne i dopiero nowele przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych pokazały, że to jego właściwy język. „Antek”, „Katarynka”, „Kamizelka”, „Powracająca fala” — krótkie, oszczędne, bez morałów wypisanych na końcu. Pierwsza wielka powieść, „Placówka”, ukazała się książkowo w 1886 roku.

Kontekst historyczny

Prus należał do pokolenia, które poszło do powstania styczniowego jako chłopcy i wróciło z niego bez złudzeń. Klęska 1863 roku kosztowała Królestwo Polskie resztki odrębności: zniesiono jego nazwę i instytucje, wprowadzono rosyjski do szkół i urzędów, tysiące ludzi zesłano na Sybir. Po tej lekcji polska inteligencja odwróciła się od spisków ku pracy.

Tak narodził się pozytywizm warszawski: praca u podstaw, praca organiczna, oświata, przemysł, emancypacja kobiet, równouprawnienie Żydów. Prus był jednym z jego najgłośniejszych rzeczników — i jednym z pierwszych, którzy zauważyli, że program nie działa. Polskie miasta nie miały kapitału, arystokracja nie chciała inwestować, a nowe pieniądze budziły pogardę zamiast szacunku.

Warszawa lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, którą Prus opisał dokładniej niż ktokolwiek, była miastem rosyjskiego gubernatora, z cytadelą nad Wisłą i Powiślem tonącym w nędzy. W tym samym mieście powstawały pierwsze wielkie sklepy, banki i linie kolejowe. To zderzenie — nowoczesność bez państwa — jest tłem wszystkich jego powieści.

Dojrzałość twórcza

Od 29 września 1887 roku „Kurier Codzienny” zaczął drukować w odcinkach „Lalkę”. Powieść ukazywała się przez półtora roku, a w 1890 roku wyszła książkowo u Gebethnera i Wolffa. Prus planował dla niej tytuł „Trzy pokolenia”; ostatecznie wybrał nazwę wziętą z drobnego epizodu — procesu o skradzioną dziecięcą zabawkę, o którym przeczytał w gazecie.

Potem przyszły „Emancypantki” (wydanie książkowe 1894), powieść o kobiecie szukającej sensu w świecie, który nie ma jej nic do zaproponowania, i „Faraon” (1897) — jedyna powieść historyczna Prusa, osadzona w starożytnym Egipcie, a w istocie traktat o mechanice władzy. Ostatnią ukończoną powieścią były „Dzieci” (1908), rozrachunek z rewolucją 1905 roku.

W 1875 roku ożenił się z Oktawią Trembińską, daleką kuzynką. Własnych dzieci nie mieli; ich przybrany syn Emil odebrał sobie życie w wieku osiemnastu lat. Prus cierpiał na agorafobię — lęk przestrzeni, przez który unikał otwartych placów i szerokich ulic. Człowiek, który stworzył najdokładniejszy portret Warszawy, miał kłopot z chodzeniem po niej.

Spuścizna i znaczenie

Zmarł na zawał serca 19 maja 1912 roku w Warszawie, w wieku sześćdziesięciu czterech lat. Pogrzeb 22 maja zgromadził tłumy i przerodził się w manifestację. Spoczął na Powązkach; na nagrobku wyryto dwa słowa: „Serce serc”.

„Lalka” jest dziś najczęściej wskazywana jako najlepsza polska powieść XIX wieku i regularnie wygrywa plebiscyty na najlepszą polską powieść w ogóle. Jej siła bierze się z czegoś, czego pozytywizm teoretycznie nie zakładał: Prus nie udowadnia tezy, tylko pokazuje ludzi i pozwala im się mylić. Wokulski jest zarazem kupcem, uczonym, powstańcem i zakochanym idiotą, i żadna z tych ról nie unieważnia pozostałych.

Trwa też Prus-kronikarz. Blisko czterdzieści lat cotygodniowych felietonów to obraz miasta widziany z bliska, tydzień po tygodniu, bez perspektywy, jaką daje późniejsza wiedza. Nikt inny w polskiej literaturze nie zostawił po sobie takiego zapisu — i nikt nie robił tego tak zabawnie.