Inny świat

O książce

Inny świat. Zapiski sowieckie to wspomnienia Gustawa Herlinga-Grudzińskiego z pobytu w sowieckich więzieniach i w łagrze w Jercewie pod Archangielskiem w latach 1940–1942. Autor napisał je na emigracji w latach 1949–1950. Książka ukazała się najpierw po angielsku, w 1951 roku w Londynie, pod tytułem A World Apart, a po polsku w 1953 roku, również w Londynie. W Polsce mogła się ukazać oficjalnie dopiero w 1989 roku.

Narratorem jest sam autor, młody Polak aresztowany przez NKWD i skazany na pięć lat obozu pracy. Książka składa się z dwóch części i epilogu. Kolejne rozdziały opisują różne strony życia w łagrze: nocne rządy kryminalistów, pracę przy wyrębie lasu, szpital, dom widzeń, barak dla umierających. Wiele rozdziałów to portrety współwięźniów, których losy pokazują, jak system obozowy łamie ludzi.

Utwór jest lekturą obowiązkową w liceum i technikum, omawianą we fragmentach. Na maturze wraca w tematach o człowieku w sytuacji granicznej, o totalitaryzmie, o godności i o literaturze łagrowej, najczęściej obok opowiadań Tadeusza Borowskiego. Tekst jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Główna część wydarzeń obejmuje lata 1940–1942: od pobytu narratora w więzieniu w Witebsku latem 1940 roku do zwolnienia z łagru w styczniu 1942 roku i dotarcia do armii polskiej. Epilog rozgrywa się w czerwcu 1945 roku w Rzymie.

Miejsca akcji:

• więzienie w Witebsku, gdzie narrator poznaje wyrok i dowiaduje się o upadku Paryża;
• więzienie tranzytowe w Leningradzie i wagon więzienny, w którym kryminaliści grają w karty o rzeczy innych więźniów;
• Wołogda, gdzie narrator wysiada z transportu;
• łagier w Jercewie, część zespołu obozów kargopolskich, z barakami, kuchnią, łaźnią, szpitalem, domem widzeń (Dom swidanij), barakiem kulturalnym z biblioteką, izolatorem i trupiarnią, czyli barakiem dla umierających;
• miejsca pracy poza zoną: las, w którym pracują brygady drwali, baza z magazynami żywności, łąki podczas sianokosów;
• droga na wolność: Wołogda, Swierdłowsk na Uralu, Czelabińsk i Kazachstan, gdzie narrator wstępuje do armii Andersa;
• Rzym w epilogu, z pokojem hotelowym z widokiem na Piazza Colonna.

Kluczowe wątki

Droga do łagru. Narrator siedzi w więzieniu w Witebsku po śledztwie, w którym oskarżono go o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Dostaje wyrok pięciu lat obozu. Przez Leningrad i Wołogdę trafia do Jercewa. Już w wagonie więziennym poznaje rządy urków, czyli zawodowych kryminalistów.

Władza kryminalistów. Nocą w obozie rządzą urkowie. Urządzają „nocne łowy” na nowo przybyłe kobiety. Narrator jest świadkiem zbiorowego gwałtu na Marusi, a potem jej upokorzenia w brygadzie Kowala.

Praca i norma. Dzień zaczyna się o wpół do szóstej. Wielkość racji zależy od wyrobionej normy. Najcięższa jest praca w lesie. Narrator trafia do brygady tragarzy, która uchodzi za lepszą.

Portrety więźniów. Książka opowiada o ludziach, których narrator spotkał w Jercewie: o Gorcewie, dawnym oprawcy z NKWD, którego więźniowie skazują na śmierć przez zaniedbanie; o człowieku skazanym za strzelanie do portretu Stalina; o trzech niemieckich komunistach, którzy uciekli przed Hitlerem do ZSRR i trafili do łagru; o Michaile Kostylewie, który co wieczór wkłada rękę do ognia, żeby nie pracować dla państwa, które go zniszczyło.

Miejsca ocalenia. Szpital jest dla więźniów „zmartwychwstaniem”, a dom widzeń jedynym kontaktem ze światem. Dzień wolny od pracy zmienia obóz na kilka godzin. Natalia Lwowna pożycza narratorowi Zapiski z martwego domu Dostojewskiego, a wkrótce potem próbuje odebrać sobie życie.

Wojna i amnestia. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941 roku władze zaostrzają rygor. Układ Sikorski–Majski przynosi Polakom amnestię, ale narrator nie zostaje zwolniony, bo doniósł na niego Ormianin Machapetian, którego uważał za przyjaciela. Podejmuje głodówkę protestacyjną, po której trafia do szpitala, a potem do trupiarni. Na wolność wychodzi w styczniu 1942 roku.

Epilog. W czerwcu 1945 roku w Rzymie narrator spotyka dawnego współwięźnia z Witebska. Ten wyznaje, że w obozie złożył fałszywe zeznania przeciw czterem Niemcom, aby ratować własne życie. Prosi, by narrator powiedział, że go rozumie. Narrator nie potrafi wypowiedzieć tego słowa.

Geneza utworu

Gustaw Herling-Grudziński w marcu 1940 roku próbował przedostać się z Grodna na Litwę, żeby dołączyć do polskiego wojska na Zachodzie. Przemytnicy okazali się współpracownikami NKWD i aresztowano go zaraz za miastem. Przez więzienia w Grodnie, Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie trafił do łagru w Jercewie. Zwolniono go 20 stycznia 1942 roku, po głodówce protestacyjnej. W marcu dołączył do armii generała Andersa, a później walczył pod Monte Cassino.

Po wojnie został na emigracji. Książkę napisał na emigracji w latach 1949–1950. Pierwsze wydanie, angielskie, ukazało się w Londynie w 1951 roku ze wstępem Bertranda Russella. Polskie wydanie wyszło w 1953 roku w Londynie. W PRL nazwisko autora było objęte zapisem cenzury. Książkę drukował drugi obieg, a oficjalne krajowe wydanie ukazało się w 1989 roku nakładem „Czytelnika”.

Herling pisał z pamięci, kilka lat po zwolnieniu, ale z dbałością o szczegół. Książka należy do pierwszych na Zachodzie świadectw o sowieckim systemie łagrów. Ukazała się wiele lat przed Archipelagiem GUŁag Aleksandra Sołżenicyna.

Znaczenie tytułu

Tytuł pochodzi z Zapisków z martwego domu Fiodora Dostojewskiego, relacji z katorgi carskiej. Fragment tej książki jest mottem Innego świata: mowa w nim o świecie odrębnym, niepodobnym do niczego, z własnymi prawami i obyczajami.

„Inny świat” to łagier, w którym przestają obowiązywać zasady moralne znane z wolności. Donos jest sposobem przetrwania, głód zmusza kobiety do prostytucji, a samookaleczenie staje się jedyną formą buntu. Epilog pokazuje, że ten świat nie przestaje istnieć po wyjściu z obozu. Tkwi w tych, którzy go przeżyli, a jego praw nie da się przełożyć na język wolnych ludzi.

Kompozycja, narracja, język

Książka składa się z dwóch części i epilogu. Część pierwsza ma dziesięć rozdziałów, od „Witebsk – Leningrad – Wołogda” do „Wychodnoj dień”. Część druga zaczyna się od rozdziału „Głód”, a kończy rozdziałem „Ural 1942”. Epilog nosi tytuł „Upadek Paryża” i łączy się z pierwszym rozdziałem: wiadomość o zajęciu Paryża w czerwcu 1940 roku przyniósł do witebskiej celi ten sam człowiek, którego narrator spotyka w Rzymie. Tak powstaje klamra kompozycyjna.

Narrator mówi w pierwszej osobie i jest tożsamy z autorem. Opowiada chronologicznie, ale wiele rozdziałów ma charakter osobnych opowieści o jednym człowieku albo o jednym zjawisku obozowym. Budowa przypomina Zapiski z martwego domu: w obu książkach są dwie części, szpital, występy artystyczne dla więźniów, dzień wolny i portrety współwięźniów.

Język jest rzeczowy i powściągliwy. Narrator opisuje okrucieństwo bez patosu, z dystansu. Używa rosyjskich słów z obozowego żargonu: „urka”, „zona”, „etap”, „tufta”, „wychodnoj dień”, „dochodiaga”. Refleksje filozoficzne pojawiają się rzadko i zwykle wynikają z opisanych scen.