Problematyka — Inny świat
Motywy, symbole i interpretacja — z odwołaniem do konkretnych scen utworu.
System łagrowy
Herling opisuje łagier jako machinę, która łączy wyzysk ekonomiczny z niszczeniem psychiki. Więzień pracuje ponad siły, a wielkość porcji zależy od normy. Śledztwo doprowadza ludzi do przyznania się do win, których nie popełnili. Kara nie ma końca: wyroki się przedłuża, a zwolnienie zależy od donosów i kaprysu urzędnika. System nie potrzebuje strażników na każdym kroku, bo więźniowie pilnują się nawzajem.
Degradacja człowieka
Głód, zimno i praca odbierają ludziom godność. Kobiety oddają się za chleb, więźniowie kradną sobie jedzenie, a w trupiarni umierający żebrzą o resztki i nienawidzą silniejszych. Narrator sam przyznaje, że czuł odrazę do żebrzących, choć kilka dni wcześniej robił to samo.
Godność i opór
Niektórzy więźniowie się nie poddają. Kostylew pali sobie rękę, żeby nie pracować dla państwa, które go zniszczyło. B. nie podpisuje fałszywego oskarżenia mimo bicia. Zakonnice odmawiają pracy i giną. Narrator podejmuje głodówkę. Opór kosztuje cierpienie albo życie.
Donos i zdrada
Donosicielstwo jest w obozie codziennością. Zyskind donosi na pijanego technika, Machapetian na przyjaciela, a bohater epilogu na czterech Niemców. Książka stawia pytanie, czy wolno oceniać ludzi, którzy zdradzili, żeby przeżyć. Narrator nie potrafi powiedzieć „rozumiem”. Jego milczenie oznacza, że zrozumienie przyczyn nie jest tym samym co zgoda na zło.
Porównanie totalitaryzmów
Rozmowy z niemieckimi komunistami, którzy uciekli przed Hitlerem, a trafili do łagru, prowadzą do porównania dwóch systemów totalitarnych. Narrator widzi w wysyłaniu chorych na Kołymę coś podobnego do selekcji w obozach niemieckich. Książka powstała w czasie, gdy część zachodnich intelektualistów nie chciała słyszeć o sowieckich obozach.
Literatura wobec cierpienia
Zapiski z martwego domu Dostojewskiego towarzyszą narratorowi w łagrze. Dla Natalii Lwowny książka jest dowodem, że od czasów carskich nic się nie zmieniło. Dla narratora staje się lustrem jego własnego doświadczenia. Literatura jest tu pociechą, ale też potwierdzeniem, że cierpienie się powtarza.