Streszczenie — Inny świat

W 1940 roku młody Polak, narrator książki, zostaje aresztowany przez NKWD i skazany na pięć lat łagru. Przez więzienia w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie trafia do obozu w Jercewie pod Archangielskiem. Opisuje nocne rządy kryminalistów, wyniszczającą pracę, głód i donosy, a także ludzi, którzy próbują ocalić godność: Kostylewa, który pali sobie rękę, żeby nie pracować, czy Natalię Lwownę. Po amnestii dla Polaków nie zostaje zwolniony, bo ktoś na niego doniósł. Podejmuje głodówkę i w styczniu 1942 roku wychodzi na wolność. W epilogu, w Rzymie, dawny współwięzień prosi go o zrozumienie dla swojego donosu, a narrator nie potrafi mu go dać.

Część pierwsza

Witebsk – Leningrad – Wołogda

Latem 1940 roku narrator siedzi w więzieniu w Witebsku. Do celi trafia więzień, który przynosi wiadomość o upadku Paryża. Jesienią narrator dostaje wyrok pięciu lat obozu za rzekome szpiegostwo na rzecz Niemiec. W listopadzie trafia do więzienia tranzytowego w Leningradzie, a potem do wagonu więziennego, w którym kryminaliści grają w karty o rzeczy innych więźniów. W Wołogdzie wysiada i trafia do łagru w Jercewie.

Nocne łowy

Obóz w Jercewie zbudowali sami więźniowie, w ogromnym mrozie. Nocą rządzą w nim urkowie. Narrator po pobycie w szpitalu sprzedaje oficerskie buty i trafia do lżejszej brygady tragarzy, którą kieruje Kowal. Brygada urządza „nocne łowy” na nowo przybyłe kobiety. Ofiarą zbiorowego gwałtu pada Marusia. Następnego dnia sama przychodzi do Kowala i zostaje jego kochanką. Gdy inni zaczynają się buntować, Kowal oddaje ją swoim ludziom. Po kilku dniach Marusia zgłasza się na etap do innego obozu.

Praca

Dzień zaczyna się o wpół do szóstej. Wielkość porcji zależy od procentu wyrobionej normy, więc więźniowie pilnują się nawzajem i rywalizują o każdą łyżkę jedzenia. Najcięższa jest praca drwali w lesie. Więźniowie ratują się tuftą, czyli fałszowaniem wyników. Narrator dowiaduje się, że po pół roku ciężkiej pracy jego zarobki ledwie pokryły koszty jego utrzymania w obozie.

Ochłap

Do obozu trafia Gorcew. Jeden z nowych więźniów rozpoznaje w nim dawnego śledczego NKWD, który torturował przesłuchiwanych. Więźniowie go biją i nikt go nie broni. Gorcew trafia do najcięższej brygady leśnej, słabnie, mdleje przy pracy, a w drodze powrotnej spada z sań i zamarza w śniegu.

Zabójca Stalina

Do brygady tragarzy trafia człowiek skazany na dziesięć lat za to, że po pijanemu strzelał do portretu Stalina. Choruje na kurzą ślepotę i nie widzi po zmroku. Zostaje przeniesiony do lasu, gdzie umiera z wycieńczenia. Przed śmiercią krzyczy, że naprawdę zabił Stalina.

Drei Kameraden

W baraku przejściowym narrator poznaje trzech niemieckich komunistów: Stefana, Hansa i Ottona. Uciekli do ZSRR przed Hitlerem, a w czasie wielkiej czystki zostali aresztowani jako szpiedzy. Po pakcie Ribbentrop–Mołotow domagali się wydania do Niemiec. Rozmawiają z narratorem o obozach niemieckich i sowieckich, a następnego dnia odjeżdżają do innego obozu.

Ręka w ogniu

Narrator opisuje, jak śledztwo łamie więźniów, aż zaczynają wierzyć we własną winę. Michaił Aleksiejewicz Kostylew, młody komunista, stracił wiarę w system, gdy przeczytał francuskie powieści. Aresztowany i torturowany, przyznał się do winy, której nie popełnił. W obozie co wieczór wkłada rękę do ognia, żeby rana się nie goiła i żeby nie musiał pracować. Gdy dowiaduje się, że ma go odwiedzić matka, a jednocześnie trafia na listę etapu na Kołymę, oblewa się w łaźni wrzątkiem i umiera. Matka zastaje tylko jego rzeczy.

Dom swidanij

Obok wartowni stoi dom widzeń, w którym więźniowie raz w roku mogą przez kilka dni spotkać się z bliskimi. Na widzenie trzeba zasłużyć wzorową pracą, a wcześniej podpisać zobowiązanie do milczenia o warunkach w obozie. Każde widzenie jest wydarzeniem dla całego obozu.

Zmartwychwstanie

Szpital to marzenie każdego więźnia. Narrator celowo wychodzi na mróz, żeby się rozchorować, i dostaje kilka dni odpoczynku. Opisuje lekarzy i pacjentów, a także historię Jewgienii Fiodorowny, która związała się z więźniem Jarosławem R. Gdy Jarosława wysłano do innego obozu, pojechała za nim. Później do Jercewa dotarła wiadomość, że zmarła przy porodzie.

Wychodnoj dień

Dzień wolny od pracy zmienia obóz: ludzie są dla siebie życzliwsi, odwiedzają się i opowiadają swoje historie. Fin Rusto Karinen opowiada o nieudanej ucieczce, która przekonała wszystkich, że z łagru nie da się uciec.

Część druga

Głód

Głód przekreśla wszelkie zasady. Najboleśniej widać to u kobiet, które oddają się za jedzenie. Narrator obserwuje młodą Polkę, która długo broni się przed upodleniem, ale po kilku tygodniach głodu i pracy ulega. Opisuje też więźniów, którzy z głodu tracą rozum.

Krzyki nocne

Nocą w barakach słychać krzyki i jęki. Więźniowie najbardziej boją się anonimowej śmierci, o której rodziny nigdy się nie dowiedzą. Obiecują sobie nawzajem, że ten, kto przeżyje, zawiadomi bliskich pozostałych.

Zapiski z martwego domu

W baraku kulturalnym wyświetlają amerykański film. Obok narratora siedzi Natalia Lwowna, która płacze, bo film pokazuje świat wolnych ludzi. Pożycza mu Zapiski z martwego domu Dostojewskiego. Narrator czyta je przez kilka tygodni i dochodzi do wniosku, że jedyną wolnością w obozie może być samobójstwo. Natalia mówi mu, że książka dała jej poczucie, że jest panią własnej śmierci. Wkrótce potem próbuje odebrać sobie życie.

Na tyłach otieczestwiennoj wojny

Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941 roku rygor się zaostrza, a więźniowie cudzoziemcy trafiają do cięższych prac. W czasie partii szachów w baraku technicznym pijany technik pyta, ile samolotów strącili Niemcy. Technik Zyskind wychodzi i donosi. Pijany technik zostaje zabrany i rozstrzelany. Układ Sikorski–Majski przynosi Polakom amnestię, ale narrator nie zostaje zwolniony. Po sianokosach pracuje w lesie, choruje na szkorbut i kurzą ślepotę. W listopadzie dowiaduje się, że doniósł na niego Machapetian, Ormianin, którego uważał za przyjaciela.

Męka za wiarę

Pod koniec listopada narrator uznaje, że nie przetrwa zimy. Namawia kilku Polaków, których nie objęła amnestia, do głodówki protestacyjnej. Trafiają do izolatora. W sąsiedniej celi siedzą zakonnice, które odmówiły pracy dla „szatana”, i zostają rozstrzelane. Narrator głoduje dalej. Po kilku dniach podpisuje dokumenty o zwolnieniu i trafia do szpitala.

Trupiarnia

Po szpitalu narrator trafia do trupiarni, baraku dla ludzi niezdolnych do pracy, którzy czekają na śmierć. Poznaje historie Dimki, dawnego duchownego prawosławnego, i innych mieszkańców baraku. Polacy spędzają razem Wigilię przy kawałku chleba i kubku wrzątku.

Opowiadanie B.

Współwięzień B. opowiada, jak po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej próbowano go zmusić do podpisania fałszywego oskarżenia. Mimo bicia i nocnych przesłuchań nie podpisał. Nie osądzono go dzięki układowi polsko-sowieckiemu, ale zamiast wolności odesłano go z powrotem do Jercewa.

Ural 1942

W styczniu 1942 roku narrator zostaje zwolniony. Przez Wołogdę i Swierdłowsk szuka polskiej armii, żebrze na dworcach i korzysta z pomocy obcych ludzi. W marcu wstępuje do armii Andersa w Kazachstanie, a potem wraz z nią wyjeżdża do Persji.

Epilog. Upadek Paryża

W czerwcu 1945 roku w Rzymie narrator spotyka człowieka, który w witebskiej celi ogłosił upadek Paryża. Ten opowiada swoje losy: w łagrze nad Peczorą, by uniknąć śmierci przy wyrębie, złożył fałszywe zeznania przeciw czterem Niemcom ze swojej brygady. Od tamtej pory szuka kogoś, kto przeżył obóz i powie mu, że go rozumie. Narrator milczy. Mężczyzna wychodzi, a narrator patrzy przez okno na Piazza Colonna, gdzie świętują żołnierze aliantów.