Problematyka — Dziady część III
Motywy, symbole i interpretacja — z odwołaniem do konkretnych scen utworu.
Martyrologia narodu
Mickiewicz przedstawia cierpienie młodych więźniów jako część ofiary całego narodu. Wywożone dzieci w kajdanach, bity w śledztwie Cichowski, syn Rollisonowej wyrzucony oknem to kolejne obrazy tej samej historii. Przedmowa porównuje prześladowanie Polaków do prześladowań pierwszych chrześcijan, a motta z Ewangelii zapowiadają, że wytrwali będą zbawieni.
Mesjanizm
W widzeniu księdza Piotra Polska powtarza drogę Chrystusa: zostaje osądzona, wydana, ukrzyżowana przez trzech zaborców i przebita włócznią przez żołnierza. Na końcu wstępuje do nieba. Taka wizja nadaje klęsce sens: cierpienie narodu jest ofiarą za inne ludy. Tę ideę nazwano później mesjanizmem polskim.
Bunt romantyczny
Konrad w Wielkiej Improwizacji utożsamia się z narodem i w jego imieniu żąda od Boga władzy nad duszami. Kocha ojczyznę, ale gubi go pycha: uważa się za równego Bogu, a kiedy Bóg nie odpowiada, oskarża Go o brak miłości. Bunt prowadzi go na skraj bluźnierstwa: ostatnie słowo wypowiada za niego diabeł.
Pokora jako siła
Ksiądz Piotr jest przeciwieństwem Konrada. Mówi o sobie, że jest prochem i niczym, a jednak to jemu Bóg odsłania przyszłość. Ofiarowuje się za winy młodego buntownika i ratuje jego duszę.
Społeczeństwo wobec prześladowań
Scena warszawskiego salonu pokazuje podzielone społeczeństwo. Elita przy stoliku rozmawia po francusku o literaturze i balach, a młodzież przy drzwiach słucha opowieści o torturach. Wysocki mówi, że naród jest jak lawa: z wierzchu zimny i brudny, w środku gorący. Mickiewicz widział w tym podziale jedną z przyczyn klęski powstania.
Zło władzy
Senator Nowosilcow to karierowicz, któremu chodzi przede wszystkim o łaskę cara. Bawi się na balu, gdy obok torturuje się dzieci, a pomagają mu ludzie, którzy liczą na nagrody. Kara przychodzi z nieba: piorun zabija Doktora, a ksiądz Piotr zapowiada, że najgorszy z grzeszników zginie ostatni i najhaniebniej.