Bogurodzica

O książce

Bogurodzica to średniowieczna pieśń religijna, najstarszy polski tekst poetycki zachowany razem z melodią. Jej autor jest nieznany. Powstała prawdopodobnie w XIII albo XIV wieku, ale najstarszy zachowany zapis pochodzi dopiero z 1407 roku. Pieśń nie ma tytułu. Nazywa się ją od pierwszego słowa, które w najdawniejszym przekazie zapisano osobno jako „Bogu rodzica”.

Utwór jest modlitwą wspólnoty. Wierni zwracają się najpierw do Maryi, potem do Chrystusa, i proszą o pobożne życie na ziemi oraz o raj po śmierci. Pieśń należy do liryki, a jej gatunkiem jest hymn. Z czasem stała się pieśnią rycerską i hymnem królewskim. Według kronik śpiewano ją przed bitwą pod Grunwaldem w 1410 roku.

Najczęściej omawia się dwie pierwsze, najstarsze strofy. Opracowanie obejmuje jednak cały tekst opublikowany przez Wolne Lektury, czyli czternaście strof. Ta wersja pochodzi z rękopisu krakowskiego z 1408 roku i ma postać transkrypcji, czyli tekstu staropolskiego zapisanego współczesnymi literami. Wolne Lektury oparły się na wydaniu Jana Łosia z 1922 roku. Dlatego w cytatach widać dawne formy, np. „Bog”, „krolują”, „anjeli”, „cirpiał”, „sie”.

Czas i miejsce akcji

Pieśń nie opowiada żadnej historii, więc nie ma w niej akcji w zwykłym sensie. Czas wypowiedzi to chwila modlitwy, w której wspólnota zwraca się do Boga. Przywołuje przy tym wydarzenia z dziejów zbawienia, takie jak męka i zmartwychwstanie Chrystusa oraz uwolnienie ludzi spod władzy szatana. Całość zamyka prośba o przyszłość, czyli o życie wieczne w raju.

Dokładny czas powstania nie jest znany. Dwie pierwsze strofy powstały prawdopodobnie w XIII wieku, a może nawet wcześniej. Część wielkanocną i pasyjną dopisano później, zapewne w XIV wieku, a fragmenty części pasyjnej mogą pochodzić nawet z XV wieku. Najstarszy zapis sporządzono w 1407 roku na wyklejce zbioru łacińskich kazań, które skopiował wikary z Kcyni na Pałukach, Maciej z Grochowa.

Miejsca przywołane w tekście i związane z utworem:

• ziemia, nazwana w pieśni „światem”, na której wierni proszą o „zbożny pobyt”, czyli pobożne i dostatnie życie (strofa 2);
• raj, do którego wspólnota chce trafić po śmierci (strofy 2 i 14);
• niebo, gdzie według strofy 6 „krolują anjeli”, a Adam siedzi u Boga na wiecu, i gdzie radują się „niebieskie siły” (strofa 7);
• piekło, którego zarządcę, „starostę pkielnego”, Chrystus skuł w kajdany (strofa 4);
• miejsce męki Chrystusa, przedstawione przez rany rąk, nóg i boku, bez nazwy własnej (strofy 10 i 11);
• Kcynia, gdzie wikarym był Maciej z Grochowa, w którego odpisie kazań zachował się najstarszy zapis z nutami (1407), oraz Kraków, gdzie przechowywane są oba najstarsze rękopisy, w tym rękopis z 1408 roku, na którym oparto tekst Wolnych Lektur;
• pole bitwy pod Grunwaldem, gdzie według kronik rycerstwo śpiewało pieśń w 1410 roku.

Kluczowe wątki

Prośba do Bogurodzicy. Pierwsza strofa jest skierowana do Maryi. Wspólnota nazywa ją dziewicą umiłowaną przez Boga i wybraną matką Syna. Prosi ją, by zjednała u Syna łaskę dla ludzi i zesłała ją na ziemię. Strofę zamyka wezwanie „Kyrieleison”, czyli „Panie, zmiłuj się”.

Modlitwa do Syna Bożego. W drugiej strofie wierni zwracają się bezpośrednio do Chrystusa, nazwanego „bożycem”, czyli Synem Boga. Proszą go o wysłuchanie przez wzgląd na Jana Chrzciciela. Modlitwa kończy się dwiema prośbami – o pobożne życie na ziemi i o pobyt w raju po śmierci.

Zmartwychwstanie i zwycięstwo nad szatanem. Część wielkanocna głosi, że Syn Boży zmartwychwstał dla ludzi. Wyrwał swój lud spod diabelskiej straży, skuł piekielnego starostę i przypomniał sobie o pierwszym człowieku, Adamie. Wierni widzą Adama w niebie i proszą Chrystusa, by tam doprowadził także ich.

Męka Chrystusa. Część pasyjna zwraca się do człowieka i przypomina mu, że Bóg pozwolił przebić sobie ręce i nogi, a z jego boku popłynęła krew. Odkupił ludzi nie srebrem ani złotem, lecz własną mocą i cierpieniem. Bóg sam troszczy się o grzeszną duszę i odbiera ją diabłu.

Powrót do Maryi. Przedostatnia strofa znów zwraca się do Maryi. Wspólnota razem z nią prosi jej „synka”, Króla niebieskiego, by uchował ludzi od wszelkiego zła. Pieśń kończy się słowem „Amen” i życzeniem, by wszyscy poszli do raju.

Geneza utworu

Nie wiadomo, kto i kiedy ułożył Bogurodzicę. Badacze datują jej najstarszą część na XIII lub XIV wiek. Na wczesne powstanie wskazują bardzo stare formy językowe, z których niektóre były przestarzałe już w XV wieku. Według jednej z hipotez pieśń powstała jako trop, czyli polski dodatek śpiewany podczas łacińskiej mszy. Jej bogata w ozdobniki melodia była trudna, więc wykonywali ją raczej wyszkoleni śpiewacy niż wszyscy wierni.

Najstarszy zapis, z 1407 roku, obejmuje tylko dwie pierwsze strofy i jest opatrzony nutami. Około 1877 roku odnalazł go w Bibliotece Jagiellońskiej kustosz Władysław Wisłocki. Drugi przekaz, tak zwany rękopis krakowski, dopisano w 1408 roku do kodeksu z orzeczeniami sądu papieskiego (Decisiones rote). Zawiera już dłuższą wersję pieśni i to na nim opiera się tekst Wolnych Lektur. Trzeci najstarszy rękopis, z 1456 roku, pochodzi z opactwa na Świętym Krzyżu i liczy dziewiętnaście zwrotek. Z czasem dopisywano kolejne strofy, a we wszystkich znanych przekazach naliczono ich łącznie dwadzieścia siedem.

W 1506 roku pieśń wydrukowano w Krakowie w zbiorze praw Królestwa Polskiego, znanym jako Statut Łaskiego. Umieszczono ją tam z informacją, że jej autorem jest święty Wojciech. Legenda ta nie ma oparcia w źródłach. Niektórzy historycy, których opinie przytacza Maria Janion, zwracają uwagę na wschodnie, bizantyjsko-słowiańskie ślady w pieśni, przede wszystkim na układ deesis. Nie ma jednak dowodu, gdzie dokładnie ją ułożono.

Pieśń kościelna szybko zyskała znaczenie państwowe. Według wczesnej Kroniki konfliktu i piszącego pół wieku później Jana Długosza rycerstwo śpiewało ją przed bitwą pod Grunwaldem w 1410 roku. Długosz nazwał ją carmen patrium, czyli pieśnią ojczystą. Wykonano ją też podczas koronacji Władysława Warneńczyka w 1434 roku, jako jedyną część obrzędu w języku polskim, oraz przed bitwą pod Warną w 1444 roku. W XV wieku była hymnem królewskim dynastii Jagiellonów.

Znaczenie tytułu

Tytuł pochodzi od pierwszego słowa pieśni. Słowo „Bogurodzica” znaczy „matka Boga”, „ta, która urodziła Boga”. To dawne połączenie celownika „Bogu” i rzeczownika „rodzica”, oznaczającego rodzicielkę. W najstarszym zapisie oba słowa stoją jeszcze osobno. Dziś powiedzielibyśmy „matka Boga”, a nie „rodzica Bogu”, więc sama nazwa jest archaizmem. Jest to też kalka greckiego tytułu Maryi, Theotokos.

Tytuł wskazuje adresatkę pierwszej strofy, a zarazem najważniejszą prawdę o niej. Maryja jest matką Boga, a więc może skutecznie prosić swojego Syna. Na tym przekonaniu opiera się cała modlitwa wstawiennicza. W ostatnich strofach pieśń wraca do Maryi, więc tytułowa postać spina całość jak klamra.

Kompozycja, narracja, język

W wersji Wolnych Lektur pieśń ma czternaście strof i czterdzieści osiem wersów. Za Aleksandrem Brücknerem wyróżnia się w niej trzy części. Pierwsza obejmuje dwie najstarsze strofy (wersy 1–11), druga to pieśń wielkanocna (strofy 3–9, wersy 12–34), a trzecia to pieśń pasyjna (strofy 10–14, wersy 35–48). Części powstały w różnym czasie, a w różnych rękopisach strofy występują w innej kolejności i liczbie.

Dwie pierwsze strofy mają budowę deesis. To układ znany z ikon i fresków, w którym Chrystus jest pośrodku, a po bokach modlą się do niego Maryja i Jan Chrzciciel. Pierwsza strofa zwraca się do Matki, druga do Syna, któremu przypomina się o Chrzcicielu. Obie kończą się tym samym refrenem „Kyrieleison”. Strofy różnią się długością, lecz łączy je podobny rytm wezwań i próśb.

Podmiotem lirycznym jest wspólnota modlących się, która mówi o sobie „nam”, „nas”, „prośmy”. W częściach wielkanocnej i pasyjnej odzywa się też głos nauczyciela wiary, który zwraca się do słuchacza „człowiecze” i wzywa go „Wierzyż w to”. Pojawiają się apostrofy do Maryi, Chrystusa i Adama, tryb rozkazujący i liczne rymy, także wewnętrzne, np. „dziela Krzciciela”, „nosimy” i „prosimy”, „pobyt” i „przebyt”.

Język pieśni jest bardzo dawny. Występują w niej archaizmy leksykalne, np. „Gospodzin” (Pan), „bożyc” (Syn Boga), „zbożny” (pobożny, dostatni), „przebyt” (przebywanie). Pieśń zawiera też dawne formy gramatyczne, np. tryb rozkazujący „zyszczy”, „spuści” i stronę bierną „Bogiem sławiena”. Słownictwo części wielkanocnej przenosi na niebo pojęcia z życia średniowiecznego państwa, takie jak kmieć, wiec, starosta czy królowanie.