Artysta

O książce

Artysta to krótkie opowiadanie satyryczne Sławomira Mrożka. Ukazało się po raz pierwszy w 1983 roku w „Tygodniku Powszechnym”, a w 1990 roku weszło do zbioru Małe prozy. Mrożek mieszkał wtedy od dwudziestu lat na emigracji. Tekst mieści się na jednej stronie i składa się głównie z krótkich rozmów.

Bohaterami są zwierzęta, które mówią i zachowują się jak ludzie. Kogut znajduje w gazecie ogłoszenie, że cyrk szuka zwierząt. Od dawna marzy o karierze artysty, więc idzie na przesłuchanie razem z Lisem i narratorem. Przed Dyrektorem cyrku przedstawia się jako lew. Dyrektor uznaje jego ryk za niezły, ale zauważa, że są lepsze lwy, i proponuje mu pracę w roli koguta. Kogut odrzuca ofertę, bo nie zamierza udawać ptaka. W drodze powrotnej narrator pyta, po co to wszystko, a odpowiedź za Koguta daje Lis.

Opowiadanie jest lekturą obowiązkową w klasach VII–VIII szkoły podstawowej i czyta się je w całości. To opracowanie również obejmuje cały tekst. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego nie przytaczamy z niego cytatów i opisujemy wszystko własnymi słowami.

Czas i miejsce akcji

Mrożek nie podaje ani daty, ani nazwy miejscowości. Wydarzenia następują po sobie bez przerw i trwają zapewne kilka godzin. Kogut czyta ogłoszenie, idzie do cyrku, odbywa krótką rozmowę z Dyrektorem i wraca. Czas jest współczesny, na co wskazują gazeta z ogłoszeniami i marzenia bohatera o kontrakcie z amerykańską wytwórnią filmową.

Miejsca akcji:

• Nieokreślone miejsce, w którym Kogut czyta ogłoszenie w gazecie i postanawia się zgłosić.
• Droga do cyrku, podczas której Kogut snuje przy Lisie marzenia o sławie.
• Plac, na którym rozstawiany jest namiot cyrkowy. Dyrektor przyjmuje tu Koguta na świeżym powietrzu i tu rozgrywa się najważniejsza scena opowiadania.
• Droga powrotna z cyrku, na której pada puenta utworu.

Miejsca, o których bohaterowie tylko mówią:

• Zagranica, dokąd Kogut chciałby wyjeżdżać na występy.
• Metro-Goldwyn-Mayer, słynna amerykańska wytwórnia filmowa, z którą Kogut zamierza podpisać kontrakt.

Kluczowe wątki

Ogłoszenie i marzenia. Kogut dowiaduje się z gazety, że cyrk szuka zwierząt. Uważa to za szansę swojego życia, bo od zawsze chciał być artystą. Już w drodze widzi siebie jako gwiazdę. Liczy na sławę, pieniądze, a może i wyjazdy za granicę. Lis złośliwie dodaje, że z zagranicy się wraca. Kogut odpowiada, że tam podpisze kontrakt z Metro-Goldwyn-Mayer.

Przesłuchanie. Dyrektor przyjmuje Koguta na świeżym powietrzu, przy rozstawianym namiocie, i uprzejmie pyta go o godność. Kogut krótko przedstawia się jako lew. Zdziwiony Dyrektor pyta, czy kandydat jest tego pewien, a Kogut dodaje, że ewentualnie może być tygrysem. Dyrektor prosi więc o próbkę ryku. Kogut ryczy, jak umie, a Dyrektor ocenia, że wypadło to nieźle, choć są lepsze lwy.

Propozycja i odmowa. Dyrektor nie przegania kandydata. Mówi, że mógłby go zaangażować, gdyby zgodził się występować jako kogut. Bohater czuje się urażony. Oświadcza, że nie będzie udawał ptaka dla czyjejś przyjemności, i rezygnuje z pracy. Dyrektor żegna się z nim.

Powrót i puenta. W drodze powrotnej Kogut ponuro milczy. Narrator w końcu nie wytrzymuje i pyta, dlaczego tak się upierał przy roli lwa. Zamiast Koguta odpowiada Lis. Pyta narratora, czy spotkał kiedyś artystę bez ambicji. To pytanie zamyka opowiadanie i pozostawia ocenę czytelnikowi.

Geneza utworu

Sławomir Mrożek zaczynał jako rysownik i autor krótkich, absurdalnych opowiadań. W 1963 roku wyjechał z Polski i przez kolejne dziesięciolecia mieszkał za granicą, najdłużej we Francji, a w latach 1989–1996 w Meksyku. Przez cały ten czas pisał krótkie prozy, w których zwykłe sytuacje doprowadzał do absurdu, żeby pokazać ludzkie słabości.

Artysta ukazał się w 1983 roku w krakowskim „Tygodniku Powszechnym” (nr 22). Później Mrożek włączył go do zbioru Małe prozy, wydanego w Krakowie w 1990 roku. Opowiadanie należy do tekstów, w których autor sięga po konwencję bajki zwierzęcej. Zwierzęta zachowują się w nich jak ludzie, a przez to łatwiej dostrzec, z czego się śmiejemy.

Utwór czyta się jako satyrę na środowisko ludzi, którzy uważają się za artystów, choć brakuje im talentu. Można go też odczytać szerzej – jako obraz każdego, kto chce zajść wysoko, a nie umie ocenić własnych możliwości.

Znaczenie tytułu

Tytuł nazywa głównego bohatera tak, jak on sam chciałby być nazywany. Kogut uważa się za artystę, choć niczego jeszcze nie pokazał. Słowo „artysta” brzmi więc ironicznie, bo opowiadanie pokazuje kogoś, kto ma ambicje artysty, ale nie ma jego umiejętności.

Tytuł łączy się też z puentą. Lis tłumaczy upór przyjaciela tym, że prawdziwy artysta musi mieć ambicje. Ta odpowiedź każe zapytać, czym jest artyzm. Dla Koguta to sława, pieniądze i wielka rola. Utwór sugeruje, że bez talentu i pracy pozostaje tylko poza. Kogut chce być kimś innym, niż jest, i przez to traci szansę, która była w zasięgu ręki.

Kompozycja, narracja, język

Opowiadanie ma prostą, chronologiczną budowę. Składa się z kilku krótkich scen. Na początku Kogut czyta ogłoszenie i snuje marzenia, potem rozmawia z Dyrektorem, a na końcu wraca. Kulminacją jest moment, w którym Kogut odrzuca posadę. Utwór kończy się puentą, czyli zaskakującym zdaniem, które nadaje sens całej historii.

Narrator mówi w pierwszej osobie i bierze udział w wydarzeniach. Razem z Lisem przygląda się z bliska rozmowie Koguta z Dyrektorem, ale nie przedstawia się. Relacjonuje rozmowy niemal bez komentarzy i ocen, a jedyne pytanie zadaje dopiero na końcu. Dzięki temu czytelnik sam musi zdecydować, co myśli o bohaterze.

Większość tekstu wypełniają dialogi. Język jest prosty i potoczny, a zdania krótkie. Komizm wynika z absurdu, bo kogut z powagą podaje się za lwa, a dyrektor cyrku z równą powagą prosi go o ryk. Mrożek korzysta z personifikacji, ironii i groteski. Utwór przypomina bajkę zwierzęcą, ale nie kończy się morałem podanym wprost. Zamiast pouczenia pada pytanie Lisa, na które każdy musi odpowiedzieć sobie sam.