Klub Pickwicka

O książce

Klub Pickwicka, w oryginale The Posthumous Papers of the Pickwick Club (czyli „Pośmiertne papiery Klubu Pickwicka”), to pierwsza powieść Charlesa Dickensa. Ukazywała się w miesięcznych zeszytach od wiosny 1836 do listopada 1837 roku, a w 1837 roku wyszła jako książka. Z luźnego cyklu zabawnych scenek powstała opowieść, która przyniosła młodemu autorowi ogromną sławę.

Bohaterem jest Samuel Pickwick, zamożny starszy pan i założyciel klubu swojego imienia. Razem z trzema młodszymi członkami klubu, Tracym Tupmanem, Augustusem Snodgrassem i Nathanielem Winkle’em, wyrusza w podróż po Anglii, żeby obserwować ludzi i obyczaje. Po drodze poznaje gościnnego pana Wardle’a, daje się oszukać wędrownemu aktorowi Alfredowi Jingle’owi i przyjmuje na służbę Sama Wellera, chłopaka czyszczącego buty w londyńskiej oberży. Nieporozumienie z gospodynią, panią Bardell, kończy się procesem o złamanie obietnicy małżeństwa. Pan Pickwick przegrywa, nie chce zapłacić niesprawiedliwego odszkodowania i trafia do więzienia za długi. Tam poznaje nędzę, której dotąd nie znał.

W liceum Klub Pickwicka jest jedną z czterech powieści do wyboru w grupie „Realistyczna lub naturalistyczna powieść europejska”. Obok niej na liście stoją Ojciec Goriot Honoré de Balzaka, Martwe dusze Mikołaja Gogola i Pani Bovary Gustave’a Flauberta. Uczeń czyta jedną z nich. To opracowanie obejmuje całą powieść, czyli pięćdziesiąt siedem rozdziałów.

Cytaty pochodzą z przekładu wydanego w 1936 roku w Warszawie przez Wydawnictwo J. Przeworskiego i udostępnionego przez Wikiźródła. Na stronie tytułowej nie podano nazwiska tłumacza, dlatego Wikiźródła opisują przekład jako anonimowy. Tekst jest tam oznaczony jako należący do domeny publicznej. Zachowaliśmy w nich dawną pisownię, na przykład „niema”, „wogóle”, „miljon”. W tym przekładzie Winkle ma na imię Nataniel, a Snodgrass August. Służący Jingle’a nazywa się Hiob Trotter, a córki i siostra pana Wardle’a to Emilja, Izabela (Bella) i Rachela. Ponury Jemmy nazywa się tu Jakób Ponury, a pani Leo Hunter po prostu pani Hunter. Ojciec Sama występuje zwykle jako „Weller starszy” albo „Weller senior”, a syna nazywa „Samiwelem” albo „Sammym”. W opracowaniu używamy form zbliżonych do oryginału angielskiego, czyli Nathaniel Winkle, Augustus Snodgrass, Job Trotter, Emily, Isabella i Rachael Wardle, Tony Weller.

Czas i miejsce akcji

Akcja zaczyna się 13 maja 1827 roku, gdy pan Pickwick o świcie wyrusza z domu przy Goswell Street. Proces Bardell contra Pickwick odbywa się w walentynki, 14 lutego następnego roku, a pobyt w więzieniu za długi trwa kilka miesięcy. Pan Pickwick mówi w ostatnim rozdziale, że swoim badaniom poświęcił około dwóch lat. Powieść pokazuje wszystkie pory roku, od letnich wycieczek po Boże Narodzenie w Dingley Dell.

Miejsca akcji:

• Londyn, a w nim mieszkanie pani Bardell przy Goswell Street, oberża „Złoty Krzyż”, skąd pickwickiści wyruszają w pierwszą podróż, „Biały Jeleń” w dzielnicy Borough, gdzie pracuje Sam Weller, oberża „Jerzy i Jastrząb” przy Lombard Street, w której pan Pickwick zamieszkuje po powrocie z Ipswich, kancelaria Dodsona i Fogga, kancelaria Perkera w Gray’s Inn, gospoda „Sroka i Ogarek”, oberża „Byk” w Whitechapel, mieszkanie Boba Sawyera przy Lant Street, sala towarzystwa wstrzemięźliwości przy Brick Lane, sala sądowa, Trybunał Bankrutów, więzienie Fleet i hotel w dzielnicy Adelphi;
• Hampstead pod Londynem z gospodą „Spaniards”, gdzie aresztują panią Bardell;
• Rochester z oberżą „Byk”, w której odbywa się bal, mostem, zamkiem i błoniami za miastem, gdzie pickwickiści oglądają manewry wojskowe;
• Dingley Dell, wieś z dworem Manor Farm pana Wardle’a, i pobliskie miasteczko Muggleton;
• Cobham z oberżą „Skórzana Butelka”, gdzie ukrywa się Tupman;
• Eatanswill, zmyślone miasteczko, w którym odbywają się wybory do parlamentu;
• Bury St Edmunds z oberżą „Anioł” i pensją dla panien, w której ogrodzie pan Pickwick zostaje schwytany nocą;
• posiadłość kapitana Boldwiga, na której pan Pickwick zasypia po polowaniu;
• Ipswich z oberżą „Wielki Biały Koń” i domem sędziego Nupkinsa;
• Dorking z oberżą „Markiz Granby”, którą prowadzi macocha Sama;
• Bath, modne uzdrowisko z Salą Źródlaną, balami i mieszkaniem przy Royal Crescent;
• Bristol i Clifton, gdzie Winkle odnajduje Arabellę Allen;
• Birmingham, miasto ojca Winkle’a;
• Towcester z oberżą „Głowa Saracena”, gdzie biją się dwaj redaktorzy;
• Dulwich pod Londynem, gdzie pan Pickwick kupuje dom na starość.

Kluczowe wątki

Podróże pickwickistów. Pan Pickwick chce badać świat i zapisywać spostrzeżenia. Razem z Tupmanem, Snodgrassem i Winkle’em jeździ dyliżansami, nocuje w oberżach i trafia w sam środek wiejskich zabaw, wyborów, polowań i balów. Każdy z towarzyszy ma swoją słabość. Tupman zakochuje się w każdej napotkanej pannie, Snodgrass uważa się za poetę, a Winkle za sportowca, choć nie umie jeździć konno ani strzelać.

Jingle i jego oszustwa. Alfred Jingle, wędrowny aktor mówiący urywanymi zdaniami, kilka razy wyprowadza pana Pickwicka w pole. Ucieka z Rachael Wardle, licząc na jej posag, a potem jako kapitan Fitz-Marshall próbuje uwieść bogate panny w Bury i w Ipswich. Pomaga mu sprytny sługa Job Trotter. Pan Pickwick postanawia go zdemaskować, ale wpada przy tym w kolejne tarapaty.

Pan i sługa. Od dwunastego rozdziału pana Pickwicka wszędzie towarzyszy Sam Weller. Jest dowcipny, zaradny i oddany. Ratuje swojego pana z opresji, przechytrza Joba Trottera i nie opuszcza go nawet w więzieniu. Ojciec Sama, woźnica Tony Weller, wnosi do powieści wątek nieudanego drugiego małżeństwa i walki z obłudnym pastorem Stigginsem.

Proces Bardell contra Pickwick. Pan Pickwick pyta gospodynię o koszty utrzymania dwóch osób, bo myśli o przyjęciu służącego. Pani Bardell bierze to za oświadczyny. Sprytni adwokaci Dodson i Fogg wytaczają mu proces o złamanie obietnicy małżeństwa. Sąd przyznaje wdowie siedemset pięćdziesiąt funtów odszkodowania, choć dowody są śmieszne.

Więzienie Fleet. Pan Pickwick odmawia zapłaty i trafia do więzienia za długi. Widzi tam ludzi zgnębionych biedą, chorobą i wieloletnim uwięzieniem. Spotyka też zrujnowanego Jingle’a i pomaga mu. Wychodzi dopiero wtedy, gdy Dodson i Fogg wsadzają do tego samego więzienia panią Bardell, a on płaci koszty, żeby ją uwolnić.

Miłość i małżeństwa. Winkle zakochuje się w Arabelli Allen i potajemnie się z nią żeni. Snodgrass zdobywa Emily Wardle, a Sam Mary, ładną pokojówkę. Pan Pickwick godzi rodziców z dziećmi, a na koniec rozwiązuje klub i osiada w Dulwich.

Geneza utworu

W 1836 roku Charles Dickens miał dwadzieścia cztery lata i pracował jako sprawozdawca parlamentarny. Znano go z Szkiców Boza, zbioru obrazków z życia Londynu. Wydawnictwo Chapman and Hall planowało serię komicznych rycin Roberta Seymoura o klubie amatorów sportu i jego wyprawach. Dickensowi zaproponowano napisanie tekstów do tych obrazków. Zgodził się pod warunkiem, że to tekst będzie najważniejszy, a ryciny powstaną do niego.

Seymour zilustrował tylko dwa pierwsze zeszyty, bo w 1836 roku odebrał sobie życie. Trzeci zeszyt zilustrował Robert William Buss, ale jego prace nie spodobały się Dickensowi. Stałym ilustratorem został Hablot Knight Browne, podpisujący się pseudonimem Phiz. Powieść ukazała się w dziewiętnastu zeszytach w ciągu dwudziestu miesięcy, a ostatni był podwójny. W czerwcu 1837 roku zeszyt nie wyszedł, bo Dickens przeżywał żałobę po śmierci szwagierki, Mary Hogarth.

Pierwsze zeszyty sprzedawały się słabo. Przełomem było wprowadzenie w rozdziale dziesiątym Sama Wellera. Czytelnicy pokochali tę postać, a nakład wzrósł do kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy. Pojawiły się kapelusze i cygara z nazwiskiem Pickwicka, a nawet zbiory dowcipów Sama Wellera. Sukces Klubu Pickwicka spopularyzował w Anglii powieść drukowaną w odcinkach.

Po polsku powieść tłumaczono kilkakrotnie. Najbardziej znany jest przekład Włodzimierza Górskiego, wydawany po wojnie przez PIW (między innymi w 1947 roku). W późniejszych wydaniach uzupełnili go Zofia i Wiktor Popławscy i w tej postaci jest wznawiany do dziś. W 1936 roku Wydawnictwo J. Przeworskiego wydało w czterech tomach przekład bez nazwiska tłumacza. Wikiźródła opisują go jako przekład anonimowy i udostępniają jako tekst z domeny publicznej.

Znaczenie tytułu

Pełny tytuł oryginału brzmi w przekładzie „Pośmiertne papiery Klubu Pickwicka”. Dickens udaje, że nie jest autorem, tylko wydawcą, który porządkuje dokumenty klubu, czyli protokoły posiedzeń, notatki pana Pickwicka i zapiski Snodgrassa. Narrator często powołuje się na te źródła i przeprasza za luki w notatkach. To żart z uczonych wydawnictw i z powagi, z jaką klub traktuje swoje odkrycia.

Klub Pickwicka to towarzystwo naukowe złożone z dobrodusznych amatorów. Jego członkowie spierają się w pierwszym rozdziale o słowo „blagier” i rozstrzygają spór uznaniem, że użyto go „w znaczeniu pickwickowskim”, czyli nie na serio. Z tej sceny wzięło się w angielszczyźnie określenie in a Pickwickian sense. W ostatnim rozdziale klub zostaje rozwiązany, bo jego założyciel zakończył podróże i osiadł w Dulwich.

Kompozycja, narracja, język

Powieść ma pięćdziesiąt siedem rozdziałów. Pierwsze rozdziały to luźny łańcuch przygód w drodze, wiązanych tylko osobą pana Pickwicka i jego przyjaciół. Z czasem pojawiają się wątki przewodnie, czyli pościg za Jingle’em, proces z panią Bardell, więzienie i losy zakochanych par. Komedia z początku książki stopniowo ustępuje miejsca poważniejszym scenom z sądu i więzienia.

Do głównej opowieści Dickens włączył kilka opowiadań i wierszy wstawionych. Opowiadają je napotkani ludzie albo czyta się je z rękopisów. Wśród nich są historia umierającego aktora, opowieść o powrocie skazańca, rękopis wariata, przygoda Toma Smarta z gadającym fotelem, historia zakrystiana Nathaniela Pipkina, opowieść o dziwacznym kliencie, historia o upiorach, które porwały grabarza Gabriela Gruba, legenda o księciu Bladudzie i opowieść o wuju komiwojażera. Wiele z nich to historie ponure albo fantastyczne, zupełnie inne w nastroju niż wesoła główna akcja.

Narrator mówi w trzeciej osobie i stale żartuje. Opisuje drobiazgi z udawaną powagą, nazywa pana Pickwicka „wielkim mężem” i „filozofem”, a zwykłe zdarzenia przedstawia jak doniosłe odkrycia. Każda postać ma własny sposób mówienia. Jingle wyrzuca z siebie urywane strzępy zdań, a Sam Weller ozdabia wypowiedzi porzekadłami w rodzaju „jak powiedział ten a ten, gdy…”, które nazwano od jego nazwiska welleryzmami. Tony Weller myli trudne słowa, a adwokaci i politycy mówią napuszonym, pustym językiem.