Boska Komedia

O książce

Boska komedia to poemat włoskiego poety Dantego Alighieri, pisany mniej więcej w latach 1307–1321. Autor uczynił w nim bohaterem samego siebie. W połowie życia Dante gubi się w ciemnym lesie, a żeby się z niego wydostać, musi odbyć wędrówkę przez zaświaty. Przez piekło i czyściec prowadzi go rzymski poeta Wergiliusz, przez niebo zmarła ukochana Beatrycze, a na końcu święty Bernard z Clairvaux. W każdej krainie Dante spotyka dusze zmarłych, słynnych i zapomnianych, rozmawia z nimi i poznaje ich winy albo zasługi.

Poemat składa się z trzech części, zwanych kantykami – Piekła, Czyśćca i Raju. Razem liczą sto pieśni. Podstawa programowa wymaga w liceum znajomości fragmentów, najczęściej z Piekła, ale to opracowanie obejmuje całość, czyli wszystkie trzy części i każdą ze stu pieśni.

Cytaty pochodzą z przekładu Juliana Korsaka, pierwszego pełnego przekładu na język polski, wydanego w 1860 roku już po śmierci tłumacza i udostępnionego przez Wolne Lektury. Korsak zapisuje niektóre imiona inaczej, niż przyjęło się dziś. Rzymskiego poetę nazywa Wirgiliuszem albo krótko Wirgilim, choć w podręcznikach i nowszych przekładach spotkamy formę Wergiliusz. Ukochana poety to u niego Beatrycze, ale w odmianie także Beatryce, Beatrycy, Beatrycę. Francesca da Rimini nazywa się u Korsaka Franczeska, a jej ukochany Paolo w ogóle nie pada z imienia. Władca piekła to Lucyfer, nazywany też szatanem i Belzebubem, a Dis jest u Korsaka nazwą piekielnego miasta. Rzymski poeta Stacjusz występuje też jako Stacyjusz, potwór Gerion jako Geryjon, a prapradziad Dantego Cacciaguida jako Kaciagwida. Kto czyta przekład Edwarda Porębowicza z 1906 roku, znajdzie tam inne brzmienie wersów. Pierwszy wers u Porębowicza to „W życia wędrówce, na połowie czasu”, a u Korsaka „Z prostego toru w naszych dni połowie”.

Czas i miejsce akcji

Wędrówka zaczyna się w Wielkim Tygodniu 1300 roku. W noc przed Wielkim Piątkiem Dante błądzi w lesie, wieczorem schodzi do piekła, a na drugą półkulę wychodzi w poranek wielkanocny. Datę da się wyliczyć z samego poematu. Diabeł w pieśni XXI Piekła mówi, że most runął tysiąc dwieście sześćdziesiąt sześć lat temu, a komentatorzy łączą to z trzęsieniem ziemi w chwili śmierci Chrystusa. Dante ma wtedy trzydzieści pięć lat, czyli jest „w połowie” życia. W streszczeniach przed pieśniami Korsak liczy kolejne poranki podróży. Szósty zastaje Dantego w raju ziemskim, a siódmego poeta wznosi się do nieba, więc cała wędrówka trwa około tygodnia.

Miejsca akcji:

• ciemny las i wzgórze, na które nie pozwalają wejść trzy dzikie zwierzęta;
• przedpiekle za bramą z napisem i brzeg Acheronu, przez który przewozi dusze Charon;
• piekło, czyli lej zwężający się ku środkowi Ziemi, podzielony na dziewięć kręgów – Limbus z duszami nieochrzczonych, krąg zmysłowych kochanków targanych wichrem, krąg żarłoków w błocie i deszczu, krąg skąpców i rozrzutników, bagno Styksu z gniewnymi, miasto Dis z płonącymi grobami heretyków, krąg gwałtowników z rzeką wrzącej krwi, lasem samobójców i płonącym piaskiem, Złe Tłumoki, czyli dziesięć kamiennych rowów dla oszustów, oraz studnia olbrzymów i zamarznięte jezioro Kocyt;
• środek Ziemi, gdzie tkwi Lucyfer, i ciemny korytarz prowadzący na drugą półkulę;
• góra Czyśćca na morzu półkuli południowej – wybrzeże z Katonem, Przedczyściec z duszami spóźnionych pokutników, dolina książąt, brama strzeżona przez anioła i siedem tarasów, na których dusze oczyszczają się z siedmiu grzechów głównych;
• raj ziemski na szczycie góry, z boskim lasem i rzekami Lete i Eunoe;
• dziewięć niebios – sfera Księżyca, Merkurego, Wenus, Słońca, Marsa, Jowisza, Saturna, gwiazd stałych i kryształowe niebo Primum Mobile;
• Empireum, prawdziwe niebo poza czasem i przestrzenią, gdzie dusze zbawionych tworzą ogromną białą różę, a w centrum jest światło Boga.

Kluczowe wątki

Zabłąkanie i ratunek. Dante gubi się w ciemnym lesie, a drogę na słoneczne wzgórze zastępują mu pantera, lew i wilczyca. Ratuje go duch Wergiliusza, którego przysłała Beatrycze. O pomoc dla poety prosiły w niebie Maryja i święta Łucja. Jedyna droga ratunku prowadzi przez wszystkie trzy krainy zaświatów.

Zejście przez piekło. Za bramą z napisem każącym porzucić nadzieję Dante ogląda kary potępionych. Im głębiej schodzi, tym cięższe grzechy tam widzi. Spotyka kochanków Franczeskę i Paola, heretyka Farinatę, swojego nauczyciela Brunetta Latiniego, papieży winnych handlu urzędami, Ulissesa w płomieniu i hrabiego Ugolina uwięzionego w lodzie. Na dnie widzi Lucyfera, który żuje Judasza, Brutusa i Kasjusza.

Wspinaczka na górę Czyśćca. Dusze w czyśćcu cierpią, ale mają nadzieję. Anioł kreśli Dantemu na czole siedem liter P, od łacińskiego słowa oznaczającego grzech. Na każdym tarasie jedna litera znika. Dante rozmawia z artystami, przyjaciółmi i władcami, słucha wykładów o miłości i wolnej woli, a na ostatnim tarasie przechodzi przez ogień.

Pożegnanie Wergiliusza i spotkanie z Beatrycze. W raju ziemskim rozum ludzki, którego uosobieniem jest Wergiliusz, nie może już prowadzić wędrowca. Rzymski poeta znika, a zamiast niego pojawia się Beatrycze. Najpierw surowo wyrzuca Dantemu, że po jej śmierci pobłądził. Dante wyznaje winy, zanurza się w rzece zapomnienia i jest gotów wznieść się do nieba.

Podróż przez niebiosa. Z Beatrycze Dante przelatuje przez kolejne sfery. Spotyka dusze zbawionych i świętych, słucha pochwał świętego Franciszka i świętego Dominika, od prapradziada Kaciagwidy dowiaduje się o swoim wygnaniu, a apostołowie Piotr, Jakub i Jan egzaminują go z wiary, nadziei i miłości.

Widzenie Boga. W Empireum Beatrycze zajmuje swoje miejsce w niebiańskiej róży, a przewodnikiem zostaje święty Bernard. Modli się do Maryi, by poeta mógł ujrzeć Boga. Dante patrzy w wieczne światło i na chwilę pojmuje tajemnicę Trójcy i wcielenia. Słów mu brakuje, ale jego wola porusza się już w zgodzie z miłością, która rządzi światem.

Geneza utworu

Dante pracował nad poematem na wygnaniu, mniej więcej od 1307 roku aż do śmierci w Rawennie w 1321 roku. W 1302 roku, gdy we Florencji władzę przejęli Czarni gwelfowie, sąd skazał go, stronnika Białych, na grzywnę i wygnanie. Nigdy już nie wrócił do rodzinnego miasta. Gorycz wygnańca i spory polityczne Florencji widać w całym poemacie. Dante umieszcza w piekle swoich wrogów. Akcja toczy się w 1300 roku, więc postacie mogą przepowiadać zdarzenia, które w chwili pisania już się dokonały.

Poemat jest także hołdem dla Beatrycze, ukochanej z młodości, zmarłej w 1290 roku. Już pod koniec Życia nowego Dante zapowiadał, że napisze o niej to, czego o żadnej kobiecie jeszcze nie powiedziano. Pomysł wędrówki w zaświaty, zwanej katabazą, zaczerpnął z tradycji. Najważniejszym wzorem była szósta księga Eneidy Wergiliusza, w której Eneasz schodzi do świata zmarłych. Dlatego to Wergiliusz zostaje przewodnikiem po piekle i czyśćcu.

Dante nazwał swoje dzieło po prostu Komedią. Przymiotnik „boska” dodał później Giovanni Boccaccio. Pierwsze wydanie drukiem ukazało się w 1472 roku w Foligno, w oficynie Johannesa Numeistra. W Polsce o śmierci Dantego wspomniał około 1470 roku Jan Długosz. Pieśni o Ugolinie przełożył Adam Mickiewicz, a pierwszy pełny przekład stworzył Julian Korsak. Kolejne tłumaczenia przygotowali między innymi Antoni Stanisławski, Edward Porębowicz, Alina Świderska i Jarosław Mikołajewski.

Znaczenie tytułu

W średniowieczu komedią nazywano utwór, który zaczyna się smutno, a kończy szczęśliwie, i który jest pisany językiem niższym niż wzniosła tragedia. Poemat Dantego spełnia oba warunki. Wędrówka zaczyna się w ciemnym lesie i w piekle, a kończy widzeniem Boga. Dante pisał też nie po łacinie, lecz w toskańskim dialekcie, zrozumiałym dla zwykłych ludzi.

Przymiotnik „boska” dodał Boccaccio, wielbiciel Dantego. Pasuje on zarówno do tematu poematu, jak i do jego kunsztu. Z tytułu dzieła wziął się tytuł Nie-Boskiej komedii Zygmunta Krasińskiego, a z opisów piekła polskie wyrażenie „sceny dantejskie”, czyli sceny budzące grozę.

Kompozycja, narracja, język

Budowa poematu opiera się na liczbach trzy i dziesięć. Są trzy kantyki po trzydzieści trzy pieśni i jedna pieśń wstępna, razem sto pieśni. Piekło ma dziewięć kręgów, czyściec dziewięć części, jeśli liczyć Przedczyściec i raj ziemski, a raj dziewięć sfer i Empireum. Oryginał napisano tercyną, czyli strofą trzywersową z rymem łańcuchowym. Każda kantyka kończy się słowem „gwiazdy”. Korsak zachował ten szczegół w każdej części, ale nie przełożył tercyny. Pisze rymowanym jedenastozgłoskowcem, a rymy łączy swobodnie.

Narratorem jest sam Dante, który po powrocie opowiada w pierwszej osobie, co widział. Dante narrator wie więcej niż Dante wędrowiec. Często zwraca się do czytelnika, przyzywa Muzy i skarży się, że brakuje mu słów. Postaci zmarłych mówią swoimi głosami, więc wiele pieśni ma formę rozmowy. Dante stosuje zasadę kary odpowiedniej do winy, zwaną contrapasso. Kochanków, którzy poddali się namiętności, bez końca targa wicher, a wróżbici, którzy chcieli widzieć przyszłość, mają twarze wykręcone do tyłu.

Poemat jest pełen alegorii. Las oznacza grzech, trzy zwierzęta to wady, Wergiliusz jest rozumem, a Beatrycze łaską i wiedzą o Bogu. Język zmienia się razem z krainą. W piekle jest dosadny, czasem wulgarny, w czyśćcu spokojny, a w raju pełen światła, muzyki i rozważań filozoficznych. Korsak pisze językiem romantyka z połowy XIX wieku, z archaizmami w rodzaju „genijusz”, „poezyja”, „Florencyja” i z długimi, rozbudowanymi porównaniami.