Dante Alighieri

Wczesne życie i edukacja

Dante Alighieri urodził się w maju lub czerwcu 1265 roku we Florencji, w rodzinie drobnoszlacheckiej. Jego ród należał do stronnictwa gwelfów. Studiował retorykę, gramatykę, filozofię, literaturę i teologię. Należał do kręgu poetów tworzących w stylu zwanym dolce stil novo, czyli „słodkim nowym stylem”. Przyjaźnił się z poetą Guidem Cavalcantim i znał muzyka Casellę oraz malarza Giotta. Dwaj ostatni są wspomniani w Czyśćcu.

Najważniejszą postacią jego młodości była Beatrycze, utożsamiana z Beatrice Portinari, córką bogatego florenckiego bankiera. Według Życia nowego Dante spotkał ją pierwszy raz, gdy miał dziewięć lat, a później widywał tylko kilka razy. Zmarła w 1290 roku. Około 1285 roku Dante ożenił się z Gemmą Donati, z którą miał kilkoro dzieci.

Debiut i pierwsze dzieła

Pierwszym dziełem Dantego jest Życie nowe, tom skompletowany około 1294 roku, po śmierci Beatrycze. To zbiór sonetów, ballady i kancon połączonych prozatorskim komentarzem, w którym poeta opowiada dzieje swojej miłości. Kończy się zapowiedzią, że o Beatrycze napisze kiedyś to, czego nie powiedziano jeszcze o żadnej kobiecie.

Utwór napisany jest po toskańsku i uchodzi za najpełniejszy wyraz słodkiego nowego stylu. Miłość jest w nim uczuciem uszlachetniającym, a ukochana to istota niemal anielska. Ten sposób myślenia o miłości Dante rozwinął później w Boskiej komedii.

Kontekst historyczny

Florencja końca XIII wieku była bogatym, ale skłóconym miastem. Gwelfowie popierali papiestwo, gibelini cesarza. Po zwycięstwie gwelfów ich stronnictwo podzieliło się na Białych i Czarnych. Dante przyłączył się do Białych. W 1289 roku walczył w bitwie pod Campaldino, a w latach 1295–1300 zajął się polityką. W 1300 roku został jednym z priorów, czyli członków najwyższej władzy miasta.

Gdy przebywał w poselstwie u papieża Bonifacego VIII, we Florencji władzę przejęli Czarni. Dantego skazano 27 stycznia 1302 roku na grzywnę i wygnanie. Poeta nie zapłacił grzywny, więc wyrok zmieniono na dożywotnie wygnanie pod groźbą spalenia na stosie w razie powrotu. Do końca życia tułał się po dworach Italii i nigdy nie wrócił do Florencji.

Dojrzałość twórcza

Na wygnaniu powstały najważniejsze dzieła Dantego. Mniej więcej w latach 1303–1305 napisał po łacinie traktat O języku pospolitym, w którym bronił używania języka ludowego w literaturze i nauce. W tym samym czasie, w latach 1304–1307, pracował nad Biesiadą, nieukończonym traktatem filozoficznym pisanym po włosku. Najpewniej w latach 1312–1313 powstała Monarchia, łaciński traktat o niezależności władzy cesarskiej od papieskiej, później umieszczony w Indeksie ksiąg zakazanych.

Przez ostatnie kilkanaście lat życia pisał Komedię. Osiadł w Rawennie, gdzie gościł go władca miasta Guido Novello da Polenta. Tam w 1321 roku ukończył poemat. Latem tego roku wyjechał z misją dyplomatyczną do Wenecji, a w drodze powrotnej zaraził się malarią. Zmarł w Rawennie w nocy z 13 na 14 września 1321 roku.

Spuścizna i znaczenie

Dante uchodzi za ojca literatury włoskiej. Pisząc arcydzieło po toskańsku, a nie po łacinie, pokazał, że język ludowy nadaje się do najpoważniejszych tematów. Tercyna, którą spopularyzował, stała się w Europie miarą utworów poważnych. Fryderyk Engels nazwał go ostatnim poetą średniowiecza i zarazem pierwszym poetą nowych czasów. Florencja przez wieki bezskutecznie domagała się zwrotu jego szczątków od Rawenny.

W Polsce Dantego przekładali Adam Mickiewicz, który przetłumaczył pieśni o Ugolinie, i Cyprian Kamil Norwid. Pierwszy pełny przekład Boskiej komedii stworzył Julian Korsak, a kolejne między innymi Antoni Stanisławski, Edward Porębowicz i Jarosław Mikołajewski. Do poematu nawiązali Zygmunt Krasiński w Nie-Boskiej komedii i Juliusz Słowacki. Poezja Dantego zainspirowała też kompozytorów, na przykład Ferenca Liszta, Piotra Czajkowskiego i Giacoma Pucciniego, oraz autorów gier i filmów.