Streszczenie — Boska Komedia

W Wielki Piątek 1300 roku trzydziestopięcioletni Dante gubi się w ciemnym lesie. Drogę na słoneczne wzgórze zastępują mu pantera, lew i wilczyca. Ratuje go duch rzymskiego poety Wergiliusza, wysłany przez zmarłą ukochaną poety, Beatrycze. Wergiliusz prowadzi go przez dziewięć kręgów piekła, gdzie Dante ogląda kary grzeszników, aż do Lucyfera uwięzionego w lodzie. Potem obaj wspinają się na górę Czyśćca, na której dusze oczyszczają się z siedmiu grzechów głównych. Na szczycie Wergiliusz znika, a przewodniczką zostaje Beatrycze. Prowadzi Dantego przez dziewięć niebios do Empireum. Tam święty Bernard modli się do Maryi, a Dante na chwilę ogląda samego Boga.

Piekło, Pieśń I. Ciemny las, trzy zwierzęta i Wergiliusz

W połowie życia Dante budzi się w ciemnym, dzikim lesie i nie pamięta, jak w nim zabłądził. Próbuje wejść na wzgórze oświetlone słońcem, ale drogę zastępują mu kolejno pantera, lew i wychudła wilczyca, która spycha go z powrotem w mrok. Wtedy pojawia się duch Wergiliusza, poety z Mantui, autora Eneidy. Mówi, że wilczycy nie da się ominąć, i proponuje inną drogę, przez piekło i czyściec. Do nieba poprowadzi Dantego już ktoś inny.

Piekło, Pieśń II. Beatrycze i Łucja

Zapada wieczór, a Dante traci odwagę. Nie jest Eneaszem ani świętym Pawłem, by żywy zstępować w zaświaty. Wergiliusz wyjaśnia, że przyszła do niego w Limbusie Beatrycze. Maryja poprosiła świętą Łucję, a ta Beatrycze, by ratowała swojego wiernego przyjaciela. Wiedząc, że o jego los troszczą się trzy święte niewiasty, Dante odzyskuje zapał i idzie za mistrzem.

Piekło, Pieśń III. Brama piekła, tchórze i Charon

Nad bramą czernieje napis zapowiadający wieczną boleść i każący wchodzącym porzucić nadzieję. W przedpieklu biegają za kręcącą się chorągwią dusze ludzi, którzy żyli bez hańby i bez chwały, kąsane przez muchy i osy. Dante rozpoznaje wśród nich tego, który z tchórzostwa zrezygnował z wielkiego zadania. Nad Acheronem starzec Charon przewozi dusze łodzią i nie chce zabrać żywego. Ziemia drży, błyska światło i Dante mdleje.

Piekło, Pieśń IV. Krąg pierwszy, Limbus

Dante budzi się po drugiej stronie rzeki. W pierwszym kręgu nie ma mąk, słychać tylko westchnienia. Przebywają tu dzieci nieochrzczone i sprawiedliwi, którzy żyli przed Chrystusem albo nie poznali wiary. Tu mieszka też Wergiliusz. Wielcy poeci, Homer, Horacy, Owidiusz i Lukan, przyjmują Dantego do swojego grona. W jasnym zamku poeta widzi bohaterów, na przykład Hektora i Eneasza, oraz filozofów z Arystotelesem na czele.

Piekło, Pieśń V. Krąg drugi, Franczeska

Przy wejściu Minos sądzi dusze i owija się ogonem, a liczba splotów wskazuje krąg, do którego ma trafić grzesznik. Zmysłowych kochanków porywa nieustanny wicher. Wergiliusz wskazuje Semiramidę, Dydonę, Kleopatrę, Helenę, Parysa i Tristana. Dante przywołuje dwie dusze lecące razem. Franczeska opowiada, jak przy wspólnym czytaniu o miłości Lancelota ona i jej ukochany wymienili pocałunek i jak zginęli razem z ręki zabójcy, na którego czeka Kaina. Wzruszony Dante mdleje.

Piekło, Pieśń VI. Krąg trzeci, żarłocy

Na żarłoków pada lodowaty deszcz ze śniegiem i gradem, a leżące w cuchnącym błocie dusze szarpie trzygłowy pies Cerber. Wergiliusz ucisza go garściami błota rzuconymi w trzy paszcze. Florentczyk Ciacco przepowiada Dantemu krwawe walki stronnictw w mieście. Wergiliusz tłumaczy, że po Sądzie Ostatecznym kary potępionych się zaostrzą.

Piekło, Pieśń VII. Krąg czwarty i piąty, skąpcy, rozrzutnicy i gniewni

Pluton krzyczy niezrozumiale, ale Wergiliusz go ucisza. Skąpcy i rozrzutnicy toczą piersiami ciężary, zderzają się i obrzucają wyzwiskami. Wergiliusz objaśnia rolę Fortuny, która rozdziela dobra ziemskie. W bagnie Styksu gniewni biją się i gryzą, a pod wodą bulgoczą westchnienia ponurych. Poeci obchodzą bagno i docierają do wieży.

Piekło, Pieśń VIII. Przeprawa przez Styks i brama miasta Dis

Na sygnał ognia z wieży przypływa łodzią Flegijasz i przewozi poetów przez bagno. Z błota wynurza się florentczyk Filippo Argenti, a Dante z satysfakcją patrzy, jak rzucają się na niego inne dusze. Przed murami miasta Dis diabły zatrzaskują bramę Wergiliuszowi przed nosem. Mistrz jest zmieszany, ale zapewnia, że nadchodzi pomoc.

Piekło, Pieśń IX. Anioł otwiera bramę

Na wieży ukazują się Furie i wzywają Meduzę, by zamieniła Dantego w kamień. Wergiliusz zasłania mu oczy. Przez bagno przechodzi posłaniec z nieba i laską otwiera bramę. W mieście Dis rozciąga się cmentarz rozpalonych grobów, w których cierpią heretycy.

Piekło, Pieśń X. Farinata i Kawalkante

Z grobu podnosi się dumny Farinata degli Uberti, przywódca gibelinów, i pyta Dantego o przodków. Spierają się o wygnania stronnictw. Obok wychyla się Kawalkante, ojciec przyjaciela Dantego, Gwida, i pada z powrotem w grób, sądząc, że syn nie żyje. Farinata przepowiada Dantemu wygnanie i tłumaczy, że potępieni widzą przyszłość, a nie znają teraźniejszości. W tym kręgu leży też cesarz Fryderyk II.

Piekło, Pieśń XI. Podział dolnego piekła

Poeci przystają przy grobie papieża Anastazego, by przywyknąć do smrodu z głębi. Wergiliusz objaśnia układ dalszych kręgów. Najpierw są gwałtownicy przeciw bliźnim, sobie i Bogu, niżej oszuści, a na samym dnie zdrajcy. Wyjaśnia też, dlaczego lichwa jest grzechem przeciw naturze i sztuce.

Piekło, Pieśń XII. Rzeka krwi i centaurowie

Zejścia po osypisku strzeże Minotaur, którego Wergiliusz zbywa szyderstwem. W rzece wrzącej krwi tkwią tyrani i mordercy, a centaury strzelają do tych, którzy wychylają się za wysoko. Chiron przydziela poetom na przewodnika Nessusa, który pokazuje Attylę, Pirrusa i innych okrutników i przeprowadza ich przez bród.

Piekło, Pieśń XIII. Las samobójców

W ciemnym lesie gnieżdżą się harpie. Gdy Dante na polecenie Wergiliusza odłamuje gałązkę, z drzewa płynie krew i słowa. To dusza Piotra z Vinei, doradcy cesarza Fryderyka II. Oczerniony przed władcą, odebrał sobie życie, a teraz przysięga, że nigdy nie zdradził pana. Przez las przebiegają dwaj rozrzutnicy, ścigani i rozszarpywani przez czarne suki. Krzak florentczyka, który powiesił się we własnym domu, prosi o zebranie liści.

Piekło, Pieśń XIV. Płonący piasek, Kapaneus

Na pustym piasku pada ognisty deszcz. Bluźniercy leżą na wznak, lichwiarze siedzą skuleni, a sodomici bez przerwy chodzą. Kapaneus, jeden z siedmiu królów pod Tebami, nadal urąga Bogu. Wergiliusz opowiada o posągu starca na Krecie, z którego łez powstają rzeki piekła – Acheron, Styks i Flegeton. Spływając na dno, tworzą one Kocyt.

Piekło, Pieśń XV. Brunetto Latini

Wśród sodomitów Dante rozpoznaje swojego nauczyciela, Brunetta Latiniego, i okazuje mu szacunek. Brunetto przepowiada uczniowi sławę, ale też wrogość współobywateli. Wymienia uczonych, którzy dzielą z nim karę, poleca Dantemu swoje dzieło, Skarbiec, i biegnie dogonić swoją gromadę.

Piekło, Pieśń XVI. Trzej florentczycy i sznur

Trzej dawni dostojnicy florenccy, między innymi Guido Guerra i Rusticucci, krążą wokół Dantego i pytają o losy miasta. Poeta ubolewa nad zepsuciem Florencji. Nad wodospadem Wergiliusz rzuca w przepaść sznur, którym Dante był przepasany. Z mroku wynurza się dziwne, pływające w powietrzu widmo.

Piekło, Pieśń XVII. Gerion i lichwiarze

Potwór Gerion ma twarz uczciwego człowieka i ogon skorpiona. Jest obrazem oszustwa. Dante sam podchodzi do lichwiarzy, którzy mają na szyjach sakiewki z herbami rodów. Potem wsiada z Wergiliuszem na grzbiet Geriona. Potwór zatacza kręgi w ciemności i wysadza ich na dnie przepaści.

Piekło, Pieśń XVIII. Złe Tłumoki, stręczyciele i pochlebcy

Ósmy krąg, Złe Tłumoki, dzieli się na dziesięć kamiennych rowów połączonych mostami. W pierwszym diabły biczują stręczycieli i uwodzicieli, wśród nich Jazona. W drugim pochlebcy tkwią w cuchnących nieczystościach. Dante poznaje Aleksego z Lukki, a Wergiliusz wskazuje nierządnicę Tais.

Piekło, Pieśń XIX. Symoniacy

Papieże i duchowni, którzy handlowali urzędami kościelnymi, tkwią głowami w dół w otworach skały, a płomienie palą im stopy. Papież Mikołaj III bierze Dantego za Bonifacego VIII, którego spodziewa się w tym miejscu. Dante ostro gani chciwość papieży. Wergiliusz, zadowolony z tej mowy, przenosi go na rękach na następny most.

Piekło, Pieśń XX. Wróżbici

Wróżbici i czarodzieje idą powoli tyłem, bo ich twarze są wykręcone do pleców. Dante płacze nad tak zniekształconym obrazem człowieka, ale Wergiliusz go gani, bo litość wobec kary bożej jest tu nie na miejscu. Mistrz opowiada o wróżce Manto, której imię nosi jego rodzinna Mantua, i wskazuje innych wróżbitów.

Piekło, Pieśń XXI. Przekupni i diabły z hakami

W piątym rowie wrze smoła, w której gotują się ludzie sprzedajni. Czarne diabły z hakami wpychają ich z powrotem pod powierzchnię. Wergiliusz pertraktuje z ich przywódcą. Ten twierdzi, że najbliższy most się zawalił, i daje poetom eskortę dziesięciu diabłów pod wodzą Jeżobrody. Dante drży ze strachu.

Piekło, Pieśń XXII. Hulanka szatanów

Diabły wyciągają hakiem ze smoły grzesznika z Nawarry. Ten obiecuje przywołać innych, a gdy diabły się odwracają, skacze z powrotem do smoły. Dwa diabły wszczynają bójkę i wpadają do wrzątku, a skrzydła im się sklejają. Poeci korzystają z zamieszania.

Piekło, Pieśń XXIII. Obłudnicy

Wergiliusz porywa Dantego i zsuwa się z nim po zboczu do szóstego rowu, uciekając przed rozwścieczonymi diabłami. Obłudnicy chodzą w kapach pozłacanych z wierzchu, a od spodu podszytych ciężkim ołowiem. Na ziemi leży ukrzyżowany Kajfasz, po którym wszyscy przechodzą. Wergiliusz odkrywa, że diabeł go okłamał, bo mosty nad tym rowem są zburzone.

Piekło, Pieśń XXIV. Złodzieje

Wspinaczka jest tak ciężka, że Dante siada wyczerpany, ale Wergiliusz zachęca go do dalszej drogi. W siódmym rowie złodzieje biegają nago wśród węży. Ukąszony Vanni Fucci z Pistoi spala się na popiół i odradza. Przyznaje się do kradzieży w kościele i na złość Dantemu przepowiada klęskę Białych.

Piekło, Pieśń XXV. Przemiany złodziei

Fucci pokazuje Bogu obelżywy gest, a węże go oplatają. Przebiega centaur Kakus z wężami i smokiem na grzbiecie. Dante patrzy na przemiany złodziei w węże i węży w ludzi. Jeden z florentczyków zrasta się z gadem w jedno ciało, a dwaj inni zamieniają się postaciami.

Piekło, Pieśń XXVI. Ulisses

Dante z goryczą wita Florencję, której obywateli spotkał wśród złodziei. W ósmym rowie źli doradcy płoną w ogniach. W jednym, rozdwojonym płomieniu cierpią razem Ulisses i Diomedes. Ulisses opowiada o swojej ostatniej podróży. Po odejściu od Kirke nie wrócił do domu, lecz popłynął za słupy Herkulesa. Po pięciu miesiącach żeglugi zobaczył ogromną górę, a burza zatopiła jego łódź.

Piekło, Pieśń XXVII. Gwido z Montefeltro

Kolejny płomień to Gwido z Montefeltro, który pyta o losy Romanii. Opowiada, że na starość wstąpił do zakonu, ale papież Bonifacy VIII nakłonił go do podstępnej rady, obiecując rozgrzeszenie z góry. Po śmierci po jego duszę przyszedł święty Franciszek, lecz diabeł dowiódł, że nie można żałować grzechu i zarazem chcieć go popełnić.

Piekło, Pieśń XXVIII. Siewcy niezgody

W dziewiątym rowie diabeł z mieczem rozcina ciała tych, którzy siali waśnie. Mahomet ma rozprute ciało, a przed nim idzie Ali. Inni mają obcięte nosy, uszy i języki. Bertran de Born, który poróżnił syna z ojcem, niesie przed sobą w ręku własną odciętą głowę jak latarnię.

Piekło, Pieśń XXIX. Fałszerze metali

Dante szuka wzrokiem krewnego, Geriego del Bello, którego nikt nie pomścił. W ostatnim rowie leżą fałszerze, pokryci strupami i świerzbem. Dwaj alchemicy, Griffolino z Arezzo i Kapokijo, drapią się bez przerwy i opowiadają o swoich winach. Dante drwi z próżności mieszkańców Sieny.

Piekło, Pieśń XXX. Fałszerze osób, pieniędzy i słów

Szaleńcy gryzą innych potępionych. Jednym z nich jest Jan Skiki, który podszywał się pod zmarłego, by sfałszować testament. Mistrz Adam, fałszerz florenów, ma brzuch rozdęty wodną puchliną i męczy go pragnienie. Kłóci się z Grekiem Sinonem, który oszukał Trojan. Dante przysłuchuje się sporowi tak chętnie, że Wergiliusz go gani, a on wstydzi się swojej ciekawości.

Piekło, Pieśń XXXI. Olbrzymi

Z mroku dochodzi dźwięk rogu. Dante bierze olbrzymów stojących wokół studni za wieże. Nemrod, budowniczy wieży Babel, bełkocze niezrozumiale, a Efialtes jest spętany łańcuchami. Olbrzym Anteusz bierze poetów w dłoń i stawia na dnie piekła.

Piekło, Pieśń XXXII. Kocyt, Kaina i Antenora

Na dnie leży zamarznięte jezioro Kocyt. W Kainie tkwią w lodzie zdrajcy krewnych, w Antenorze zdrajcy ojczyzny. Dante niechcący kopie w twarz jednego z potępionych i szarpie go za włosy, aż inny zdradza, że to Bokka, zdrajca własnego miasta. Na końcu poeta widzi dwóch uwięzionych w jednej dziurze, z których jeden gryzie czaszkę drugiego.

Piekło, Pieśń XXXIII. Hrabia Ugolino i Ptolomea

Gryzie hrabia Ugolino, a jego ofiarą jest arcybiskup Rudżieri, który go zdradził. Ugolino opowiada, jak zamknięto go z dziećmi w wieży w Pizie i zamurowano drzwi. Dzieci umierały z głodu jedno po drugim, a on, oślepły, błąkał się między ich ciałami, aż głód okazał się silniejszy od rozpaczy. W Ptolomei brat Alberigo wyjaśnia, że dusze zdrajców gości trafiają tu jeszcze za życia, a w ich ciałach na ziemi mieszka diabeł.

Piekło, Pieśń XXXIV. Judekka i Lucyfer

W ostatniej strefie zdrajcy dobroczyńców są całkowicie zatopieni w lodzie. Pośrodku tkwi ogromny Lucyfer z trzema twarzami i sześcioma skrzydłami nietoperza, których ruch zamraża jezioro. W trzech paszczach żuje Judasza, Brutusa i Kasjusza. Wergiliusz z Dantem na plecach schodzi po sierści Lucyfera, przechodzi przez środek Ziemi i odwraca się głową do góry. Wąskim korytarzem wzdłuż strumienia wychodzą na drugą półkulę i znów widzą gwiazdy.

Czyściec, Pieśń I. Katon

Dante przyzywa Muzy do opiewania drugiego królestwa. O świcie widzi na niebie cztery gwiazdy, znaki cnót. Wybrzeża strzeże sędziwy Katon z Utyki, który najpierw bierze przybyszów za zbiegów z piekła. Wergiliusz wyjaśnia, że prowadzi żywego z woli niebios. Na polecenie Katona obmywa Dantemu twarz rosą z piekielnej sadzy i przepasuje go trzciną, która cudownie odrasta.

Czyściec, Pieśń II. Anioł przewoźnik i Kassela

Po morzu płynie łódź prowadzona skrzydłami anioła. Przywozi dusze śpiewające psalm o wyjściu z Egiptu. Wśród nich jest przyjaciel Dantego, muzyk Kassela. Dante trzykrotnie próbuje go objąć, ale ręce przechodzą przez cień. Kassela śpiewa pieśń miłosną Dantego, a wszyscy słuchają zachwyceni, aż Katon karci ich za opieszałość.

Czyściec, Pieśń III. Zmarli w klątwie, Manfred

Wergiliusz wyjaśnia, dlaczego nie rzuca cienia, i mówi, że rozum ludzki nie pojmie wszystkich tajemnic. Poeci spotykają gromadę dusz, które zmarły w klątwie kościelnej. Król Manfred pokazuje rany i opowiada, że pojednał się z Bogiem w chwili śmierci. Takie dusze muszą czekać u stóp góry trzydzieści razy dłużej, niż trwała klątwa, chyba że pomoże im modlitwa żywych.

Czyściec, Pieśń IV. Belakwa

Poeci wspinają się stromą szczeliną. Wergiliusz tłumaczy, dlaczego na tej półkuli słońce świeci z północy, i zapewnia, że im wyżej, tym droga lżejsza. W cieniu skały siedzi leniwy florentczyk Belakwa. Odłożył skruchę do chwili śmierci, więc musi czekać tyle lat, ile żył.

Czyściec, Pieśń V. Zmarli gwałtowną śmiercią

Dusze śpiewające Miserere dziwią się, że Dante rzuca cień. To ci, którzy zginęli gwałtownie i żałowali za grzechy w ostatniej chwili. Jacopo del Cassero opowiada o zamordowaniu, Buonkonte o tym, jak anioł i diabeł spierali się o jego duszę, a burza porwała jego ciało do Arna. Pia z Sieny prosi tylko, by o niej pamiętano.

Czyściec, Pieśń VI. Sordello i skarga nad Italią

Dusze proszą Dantego o modlitwy krewnych. Wergiliusz wyjaśnia, jak modlitwa żywych skraca czas pokuty. Poeta Sordello, usłyszawszy, że Wergiliusz pochodzi z Mantui, rzuca mu się w ramiona jako ziomkowi. Ta scena wywołuje długą skargę Dantego nad Italią pogrążoną w wojnach i nad Florencją, która co miesiąc zmienia prawa.

Czyściec, Pieśń VII. Dolina książąt

Sordello dowiaduje się, że wita Wergiliusza, i obejmuje jego kolana. Wyjaśnia, że po zmroku nie można wchodzić na górę, i prowadzi poetów do kwiecistej doliny. Siedzą w niej władcy, którzy, zajęci sprawami państwa, zaniedbali troskę o zbawienie, na przykład cesarz Rudolf i król Anglii Henryk.

Czyściec, Pieśń VIII. Aniołowie i wąż

O zmierzchu dusze śpiewają hymn wieczorny. Z nieba zstępują dwaj aniołowie w zielonych szatach z ognistymi mieczami. Dante spotyka przyjaciela, sędziego Nina Viscontiego. Do doliny wpełza wąż, ale na szum anielskich skrzydeł ucieka. Konrad Malaspina przepowiada Dantemu, że wkrótce pozna gościnność jego rodu.

Czyściec, Pieśń IX. Brama i siedem liter P

Nad ranem Dante śni, że porywa go złoty orzeł. Budzi się przed bramą właściwego czyśćca, bo we śnie zaniosła go tam święta Łucja. Prowadzą do niej trzy stopnie, biały, ciemny i czerwony. Anioł strażnik mieczem kreśli mu na czole siedem liter P i otwiera drzwi dwoma kluczami, złotym i srebrnym. Zza bramy słychać Te Deum.

Czyściec, Pieśń X. Pierwszy taras, pyszni

Na ścianie z białego marmuru wyrzeźbione są przykłady pokory, między innymi Zwiastowanie, Dawid tańczący przed Arką i cesarz Trajan wysłuchujący prośby ubogiej wdowy. Zbliżają się pyszni, przygięci do ziemi ciężkimi głazami. Dante upomina ludzi, że są jak poczwarki, z których ma się dopiero wykluć anielski motyl.

Czyściec, Pieśń XI. Ojcze nasz i Oderisi

Pyszni odmawiają rozszerzoną modlitwę Ojcze nasz, a ostatnią prośbę wypowiadają za żywych. Iluminator Oderisi z Gubbio mówi o przemijaniu sławy artystów. Cimabue ustąpił Giottowi, a jeden poeta Guido przyćmił drugiego. Wskazuje też Provenzana Salvaniego, któremu skrócono pokutę, bo dla przyjaciela żebrał kiedyś na rynku w Sienie.

Czyściec, Pieśń XII. Przykłady ukaranej pychy

Na posadzce tarasu wyrzeźbiono przykłady ukaranej pychy, od Lucyfera strąconego z nieba przez Nemroda pod wieżą Babel po upadek Troi. Anioł muska skrzydłem czoło Dantego i pierwsza litera P znika. Dante dziwi się, że idzie mu się lżej, i palcami sprawdza czoło.

Czyściec, Pieśń XIII. Drugi taras, zazdrośni

Przelatują głosy przypominające przykłady miłości bliźniego. Zazdrośni siedzą pod skałą w szorstkich włosiennicach, a ich powieki są zszyte drutem, bo za życia źle patrzyli na cudze szczęście. Sapia z Sieny wyznaje, że cieszyła się z klęski rodaków. Dante przyznaje, że bardziej niż zazdrości boi się kary za pychę.

Czyściec, Pieśń XIV. Gwido del Duka

Dwaj Romańczycy dziwią się żywemu wędrowcowi. Gwido del Duka piętnuje mieszkańców doliny Arna, porównując ich do świń, psów, wilków i lisów, i przepowiada rzezie we Florencji. Opłakuje upadek szlachetnych rodów Romanii, w tym rodu swego towarzysza Reniera. Grzmiące głosy przypominają przykłady ukaranej zazdrości.

Czyściec, Pieśń XV. Anioł łagodności i trzeci taras

Oślepiający anioł zmazuje drugie P. Wergiliusz tłumaczy, że dobra niebieskie, inaczej niż ziemskie, rosną, gdy dzieli je więcej osób. Dante w zachwyceniu widzi przykłady łagodności, Maryję odnajdującą Jezusa w świątyni i świętego Szczepana modlącego się za oprawców. Wieczorem poetów otacza gęsty dym.

Czyściec, Pieśń XVI. Marko Lombardo

W gryzącym dymie gniewni śpiewają Baranku Boży. Marko Lombardo tłumaczy, że zepsucie świata nie jest winą gwiazd, lecz ludzi, którzy mają wolną wolę. Winna jest też władza, bo papież przejął miecz cesarza i dwa słońca, które miały prowadzić ludzi, zlały się w jedno.

Czyściec, Pieśń XVII. Przykłady gniewu i porządek czyśćca

Dante ma widzenia ukaranego gniewu, między innymi Hamana na krzyżu. Anioł zmazuje kolejne P i poeci wchodzą na czwarty taras, ale zapada noc. Wergiliusz wykłada, że źródłem dobrych i złych czynów jest miłość. Pycha, zazdrość i gniew to miłość zwrócona ku złu, gnuśność to miłość zbyt leniwa, a trzy wyższe grzechy to miłość nadmierna do dóbr ziemskich.

Czyściec, Pieśń XVIII. O miłości i wolnej woli, gnuśni

Wergiliusz tłumaczy, jak rodzi się miłość i dlaczego człowiek za nią odpowiada, skoro ma wolną wolę. Resztę wyjaśni mu Beatrycze. W nocy przebiega tłum gnuśnych, którzy teraz nadrabiają pośpiechem dawne lenistwo. Jeden z nich, opat z Werony, mówi o sobie parę słów. Dante zasypia.

Czyściec, Pieśń XIX. Syrena i piąty taras

Dante śni o brzydkiej kobiecie, która pod jego wzrokiem pięknieje i śpiewa jako syrena, lecz święta niewiasta demaskuje jej zgniliznę. Rano anioł zmazuje kolejne P. Skąpcy i rozrzutnicy leżą twarzą do ziemi, ze związanymi rękami i nogami. Papież Hadrian V wyznaje, że dopiero na tronie zrozumiał marność świata, i każe Dantemu wstać z kolan, bo w zaświatach wszyscy są sługami jednego Pana.

Czyściec, Pieśń XX. Hugo Kapet i trzęsienie ziemi

Dante przeklina chciwość, dawną wilczycę. Jakaś dusza wspomina przykłady ubóstwa. To Hugo Kapet, założyciel dynastii królów Francji, który piętnuje zbrodnie i chciwość swoich potomków. Nagle góra się trzęsie, a wszystkie dusze śpiewają Gloria. Dante nie rozumie, co się stało.

Czyściec, Pieśń XXI. Stacjusz

Dołącza do nich cień, który wyjaśnia, że góra drży, gdy któraś dusza skończy pokutę i jest gotowa wejść do nieba. Tym razem chodzi o niego samego. To rzymski poeta Stacjusz, który właśnie ukończył długą pokutę. Wychwala Wergiliusza jako swojego mistrza, nie wiedząc, z kim rozmawia. Dante się uśmiecha i zdradza prawdę, a Stacjusz chce objąć kolana Wergiliusza.

Czyściec, Pieśń XXII. Nawrócenie Stacjusza i szósty taras

Stacjusz wyjaśnia, że nie był skąpcem, lecz rozrzutnikiem, a opamiętać się pomogły mu wersy Wergiliusza. Dzięki czwartej eklodze mistrza zbliżył się do chrześcijan i potajemnie przyjął chrzest. Na szóstym tarasie stoi drzewo z pachnącymi owocami, a głos z liści przypomina przykłady umiarkowania.

Czyściec, Pieśń XXIII. Foreze Donati

Żarłocy są tak wychudli, że oczy zapadły im w głąb czaszek. Jeden z nich to Foreze Donati, przyjaciel Dantego. Wyjaśnia, że głód budzą w nich zapach owoców i woda, a na górę tak szybko trafił dzięki modlitwom żony. Gani bezwstydny strój florentynek. Dante opowiada mu o swojej wędrówce.

Czyściec, Pieśń XXIV. Buonadżunta i Marcin IV

Foreze mówi, że jego siostra Pikarda jest w niebie, i wskazuje innych żarłoków, wśród nich poetę Buonadżuntę z Lukki i papieża Marcina IV, który lubił węgorze gotowane w winie. Buonadżunta rozmawia z Dantem o nowej poezji miłosnej. Foreze przepowiada śmierć swojego brata. Przy drugim drzewie głosy przypominają kary za łakomstwo, a anioł zmazuje przedostatnie P.

Czyściec, Pieśń XXV. O duszy i ciele cieni, siódmy taras

Dante pyta, jak mogą chudnąć dusze, które nie jedzą. Stacjusz wyjaśnia, jak powstaje w człowieku dusza i jak po śmierci formuje się wokół niej powietrzne ciało, które płacze, śmieje się i cierpi. Na siódmym tarasie ze ściany bucha ogień. Rozpustnicy idą w płomieniach, śpiewają hymn i przypominają przykłady czystości.

Czyściec, Pieśń XXVI. Guinizelli i Arnaut Daniel

Dwie gromady rozpustników mijają się i całują w przelocie, wykrzykując przykłady zgubnej żądzy. Gwido Guinizelli, poeta, którego Dante uważa za swojego mistrza, wyjaśnia ich winę. Wskazuje prowansalskiego trubadura Arnolda, czyli Arnauta Daniela, który przedstawia się Dantemu i znika w ogniu.

Czyściec, Pieśń XXVII. Przejście przez ogień

Anioł mówi, że dalej można iść tylko przez ogień. Dante boi się, dopóki Wergiliusz nie przypomni mu, że za płomieniami czeka Beatrycze. Po przejściu zapada noc. Poeci śpią na schodach, a Dante śni o Lii zbierającej kwiaty i o Racheli wpatrzonej w lustro. Rano Wergiliusz oznajmia, że jego zadanie się skończyło, a wola Dantego jest już wolna i prosta. Koronuje go na pana samego siebie.

Czyściec, Pieśń XXVIII. Raj ziemski i Matylda

Dante wchodzi do pachnącego boskiego lasu. Drogę zamyka strumień, a po drugiej stronie piękna niewiasta śpiewa i zbiera kwiaty. Wyjaśnia, skąd biorą się w tym miejscu wiatr i woda. Strumień dzieli się na Lete, która odbiera pamięć grzechów, i Eunoe, która przywraca pamięć dobra. To tu mieszkali pierwsi ludzie.

Czyściec, Pieśń XXIX. Pochód Kościoła

Las rozświetla blask i rozlega się śpiew. Za rzeką przechodzi procesja. Na czele idzie siedem świeczników zostawiających w powietrzu barwne smugi, potem dwudziestu czterech starców, cztery skrzydlate zwierzęta i wóz ciągnięty przez gryfa. Przy kołach tańczą niewiasty uosabiające cnoty. Na grzmot pochód się zatrzymuje.

Czyściec, Pieśń XXX. Beatrycze i zniknięcie Wergiliusza

Wśród kwiatów sypanych przez aniołów pojawia się na wozie niewiasta w białej zasłonie, zielonym płaszczu i czerwonej sukni. Dante czuje dawny płomień i odwraca się do Wergiliusza, ale ten zniknął. Po raz pierwszy w poemacie pada imię Dantego. Beatrycze każe mu nie płakać po Wergiliuszu, tylko nad własnymi grzechami, i wyrzuca, że po jej śmierci poszedł za fałszywymi dobrami.

Czyściec, Pieśń XXXI. Spowiedź i zanurzenie w Lete

Beatrycze żąda wyznania. Dante ledwo wydobywa z siebie ciche „tak” i płacze. Ze skruchy mdleje. Matylda zanurza go w Lete i przeprowadza przez rzekę. Cztery cnoty prowadzą go przed gryfa, a trzy pozostałe proszą Beatrycze, by odsłoniła twarz. Dante widzi jej piękność.

Czyściec, Pieśń XXXII. Drzewo i dzieje wozu

Procesja rusza do wysokiego, ogołoconego drzewa, przy którym gryf przywiązuje wóz, a drzewo zakwita. Dante zasypia. Po przebudzeniu widzi, jak wóz przechodzi niszczące przemiany. Uderza w niego orzeł, zakrada się lis, smok wyrywa część dna, a w końcu na wozie siada wszetecznica z olbrzymem, który odprowadza wóz w głąb lasu. To alegoria dziejów Kościoła.

Czyściec, Pieśń XXXIII. Proroctwo i Eunoe

Beatrycze zapowiada, że Bóg ześle wysłannika, który ukarze wszetecznicę i olbrzyma. Każe Dantemu przekazać ludziom to, co widział. Mówi też, że jego rozum wciąż jest daleki od prawdy Boga. Matylda prowadzi Dantego i Stacjusza do Eunoe. Po wypiciu wody Dante czuje się odnowiony i gotowy wznieść się do gwiazd.

Raj, Pieśń I. Wzlot

Dante zapowiada, że opowie o niebie, choć brakuje na to ludzkich słów, i przyzywa Apollina. Beatrycze wpatruje się w słońce, a Dante patrzy w jej oczy i nagle unosi się w górę. Słyszy muzykę sfer. Beatrycze wyjaśnia, że oczyszczona dusza wznosi się do Boga tak naturalnie, jak woda spływa z gór.

Raj, Pieśń II. Księżyc

Dante ostrzega czytelników, by nie płynęli za nim małymi łódkami, jeśli nie łakną wiedzy o Bogu. Poeci docierają do Księżyca, który przyjmuje ich jak woda promień światła. Beatrycze obala mniemanie Dantego o przyczynie ciemnych plam na Księżycu i wyjaśnia, że światło różnych ciał niebieskich zależy od mocy, jaką każde z nich otrzymuje od Boga.

Raj, Pieśń III. Pikarda i Konstancja

Dante widzi blade twarze, jak odbite w wodzie. To dusze, które nie dotrzymały ślubów. Pikarda Donati, siostra Forezego, opowiada, że wyrwano ją siłą z klasztoru i wydano za mąż. Wyjaśnia, że zbawieni cieszą się swoim miejscem, bo ich wola jest zgodna z wolą Boga. Wskazuje cesarzową Konstancję, matkę Fryderyka II.

Raj, Pieśń IV. O miejscach dusz i woli

Beatrycze rozwiewa wątpliwości Dantego. Wszyscy zbawieni przebywają naprawdę w Empireum, a w sferach ukazują się tylko po to, by ludzki rozum mógł zrozumieć stopnie szczęścia. Tłumaczy, czym różni się wola bezwzględna od woli, która ulega przemocy. Dante pyta, czy złamany ślub można zastąpić innym dobrym uczynkiem.

Raj, Pieśń V. O ślubach i wzlot na Merkurego

Beatrycze mówi, że wolna wola jest największym darem Boga, więc ślub, w którym się ją ofiaruje, trzeba traktować poważnie. Przestrzega przed lekkomyślnymi ślubami, takimi jak śluby Jeftego czy Agamemnona. Poeci wznoszą się na Merkurego. Tysiąc świateł wychodzi im naprzeciw, a jedno z nich zaczyna mówić.

Raj, Pieśń VI. Justynian

Cesarz Justynian, twórca kodeksu praw, opowiada dzieje rzymskiego orła, od Eneasza przez Cezara po czasy chrześcijańskie. Potępia zarówno gwelfów, jak i gibelinów, którzy nadużywają cesarskiego znaku. Na Merkurym przebywają ci, którzy czynili dobro z miłości do sławy. Justynian wspomina Romea, uczciwego zarządcę, który odszedł w ubóstwie.

Raj, Pieśń VII. O odkupieniu

Beatrycze wyjaśnia, dlaczego śmierć Chrystusa była zarazem sprawiedliwą karą i niesprawiedliwym czynem. Tłumaczy, dlaczego Bóg wybrał wcielenie, by odkupić ludzi. Dodaje, że rzeczy stworzone bezpośrednio przez Boga są nieśmiertelne, i stąd bierze się nadzieja zmartwychwstania ciał.

Raj, Pieśń VIII. Wenus i Karol Młot

Beatrycze staje się piękniejsza, a poeci są już na Wenus, gdzie przebywają dusze kochające. Karol Młot, znajomy Dantego z młodości, wyjaśnia, dlaczego dzieci bywają niepodobne do rodziców. Natura rozdziela zdolności, bo społeczność potrzebuje ludzi różnych talentów, a błąd ludzi polega na tym, że kogoś urodzonego do miecza robią kapłanem, a kaznodzieję królem.

Raj, Pieśń IX. Kunizza i Folko

Kunizza da Romano przepowiada nieszczęścia północnych Włoch. Folko z Marsylii, dawny trubadur, a potem biskup, opowiada o swojej młodzieńczej miłości i wskazuje nierządnicę Rahab, zbawioną za pomoc Jozuemu. Folko potępia Florencję, która bije złote floreny, a papieży i kardynałów za to, że zamiast Ewangelii studiują prawo przynoszące dochody.

Raj, Pieśń X. Słońce i mędrcy

Dante wzywa czytelnika do podziwu nad porządkiem świata. Na Słońcu dwanaście świateł tworzy wokół poetów wieniec. Mówi święty Tomasz z Akwinu, który przedstawia swoich towarzyszy, między innymi Alberta Wielkiego, króla Salomona, Boecjusza i Bedę. Wieniec krąży i śpiewa jak mechanizm zegara.

Raj, Pieśń XI. Święty Franciszek

Patrząc z nieba, Dante gardzi ziemskimi zajęciami ludzi. Święty Tomasz, dominikanin, wygłasza pochwałę świętego Franciszka z Asyżu, który poślubił Ubóstwo, osieroconą oblubienicę Chrystusa, i przyjął stygmaty. Na koniec gani dominikanów, którzy odeszli od reguły swojego założyciela.

Raj, Pieśń XII. Święty Dominik

Wokół pierwszego wieńca pojawia się drugi. Święty Bonawentura, franciszkanin, wygłasza pochwałę świętego Dominika, obrońcy wiary. Gani franciszkanów, którzy spierają się o surowość reguły. Przedstawia swoich towarzyszy, wśród nich Hugona od świętego Wiktora, Jana Chryzostoma i opata Joachima.

Raj, Pieśń XIII. Mądrość Salomona

Oba wieńce krążą w podwójnym tańcu. Święty Tomasz wyjaśnia, dlaczego Salomon był mądrzejszy od wszystkich, choć Adam i Chrystus mieli doskonałość z samego stworzenia. Salomon prosił o mądrość potrzebną królowi. Tomasz przestrzega przed pochopnymi sądami o ludziach i o tym, kto będzie zbawiony.

Raj, Pieśń XIV. Mars i krzyż

Salomon wyjaśnia, że po zmartwychwstaniu ciała zbawionych będą świecić jeszcze jaśniej. Poeci wznoszą się na Marsa. Duchy bojowników za wiarę układają się w świetlisty krzyż, na którym błyska Chrystus. Dante słyszy pieśń, której słów nie rozumie, a która zachwyca go bardziej niż wszystko dotąd.

Raj, Pieśń XV. Kaciagwida

Jedno ze świateł zsuwa się do stóp krzyża i wita Dantego jak ojciec syna. To jego prapradziad Kaciagwida. Wspomina dawną Florencję, skromną, cichą i trzeźwą, w której kobiety nie nosiły ozdób, a rodziny żyły w zgodzie. Opowiada, że walczył z cesarzem Konradem na krucjacie i zginął z ręki Saracenów.

Raj, Pieśń XVI. Dawne rody Florencji

Dante, dumny z przodka, zwraca się do niego z szacunkiem, a Beatrycze się uśmiecha. Kaciagwida mówi o liczbie mieszkańców dawnej Florencji i wylicza stare rody. Za upadek miasta obwinia napływ ludzi z okolicznych wsi i zabójstwo Buondelmontego, od którego zaczęły się krwawe waśnie.

Raj, Pieśń XVII. Przepowiednia wygnania

Dante prosi o jasną odpowiedź na mroczne proroctwa, które słyszał w piekle i czyśćcu. Kaciagwida zapowiada, że Florencja go wygna, że pozna gorzki smak cudzego chleba i przykrość chodzenia po cudzych schodach. Pierwsze schronienie da mu władca z orłem na drabinie w herbie, a nadzieję wzbudzi młody Kangrande. Każe mu opisać całą swoją wizję, nawet jeśli komuś sprawi przykrość.

Raj, Pieśń XVIII. Bojownicy wiary i Jowisz

Kaciagwida wskazuje w krzyżu Jozuego, Judę Machabeusza, Karola Wielkiego, Rolanda i Gotfryda z Bouillon. Poeci wznoszą się na Jowisza, gwiazdę sprawiedliwych władców. Duchy układają się w litery zdania „Diligite iustitiam”, czyli „Miłujcie sprawiedliwość”, a potem w kształt orła. Dante gani papieży, którzy nakładają klątwy dla zysku.

Raj, Pieśń XIX. Orzeł mówi

Orzeł złożony z wielu duchów mówi jednym głosem. Dante pyta, czy człowiek, który nigdy nie słyszał o Chrystusie, może być zbawiony. Orzeł odpowiada, że wyroki Boga przekraczają ludzkie zrozumienie. Wylicza występki współczesnych chrześcijańskich królów, którzy w dniu sądu wypadną gorzej niż niektórzy poganie.

Raj, Pieśń XX. Oko orła

Orzeł wskazuje sprawiedliwych, którzy tworzą jego oko, między innymi Dawida, Trajana, Konstantyna i Wilhelma Dobrego. Dante dziwi się, że wśród nich są poganie, Trajan i Trojańczyk Ryfeusz. Orzeł wyjaśnia, że Trajan został wskrzeszony dzięki modlitwie papieża Grzegorza, a Ryfeusz dostał od Boga łaskę wiary w przyszłego Chrystusa.

Raj, Pieśń XXI. Saturn i Piotr Damiani

Beatrycze przestaje się uśmiechać, bo jej blask spaliłby Dantego. Na Saturnie złota drabina sięga w górę, a po jej szczeblach krążą duchy kontemplujących Boga. Piotr Damiani mówi, że tajemnicy przeznaczenia nie zna nawet najwyższy anioł, i gani otyłych prałatów jeżdżących w purpurze. Duchy odpowiadają tak potężnym krzykiem, że Dante nie rozumie słów.

Raj, Pieśń XXII. Święty Benedykt i spojrzenie na Ziemię

Beatrycze uspokaja przestraszonego Dantego. Święty Benedykt opowiada o założeniu klasztoru na Monte Cassino i żali się na zepsucie zakonników. Poeci wznoszą się po drabinie do nieba gwiazd stałych, do gwiazdozbioru Bliźniąt, pod którym Dante się urodził. Stamtąd patrzy w dół na siedem planet i na maleńką Ziemię.

Raj, Pieśń XXIII. Triumf Chrystusa

Beatrycze oczekuje czegoś jak ptak czekający świtu. Nadchodzi triumf Chrystusa. Dante widzi jasność, której nie może znieść, a gdy wzrok mu się wzmacnia, Beatrycze może się już do niego uśmiechać. Maryja wznosi się w górę, a światła świętych śpiewają Regina coeli. Zostaje święty Piotr z kluczami.

Raj, Pieśń XXIV. Egzamin z wiary

Na prośbę Beatrycze święty Piotr egzaminuje Dantego z wiary. Pyta, czym ona jest, skąd pochodzi i skąd Dante wie, że Pismo jest prawdziwe. Dante odpowiada jak student przed mistrzem i wyznaje wiarę w jednego Boga w trzech osobach. Zadowolony apostoł trzykrotnie go obejmuje.

Raj, Pieśń XXV. Egzamin z nadziei

Dante wyraża nadzieję, że poemat pozwoli mu kiedyś wrócić do Florencji i przyjąć wieniec poety w kościele, w którym go ochrzczono. Święty Jakub egzaminuje go z nadziei. Pojawia się święty Jan, a Dante, próbując zobaczyć w nim ciało, traci wzrok. Nie widzi Beatrycze, choć stoi obok niej.

Raj, Pieśń XXVI. Egzamin z miłości i Adam

Oślepiony Dante odpowiada świętemu Janowi na pytania o miłość, której celem jest Bóg. Beatrycze przywraca mu wzrok. Pojawia się dusza Adama. Opowiada, że jego grzechem było przekroczenie wyznaczonej granicy, a nie zjedzenie owocu, że w raju żył tylko kilka godzin i że język, którym mówił, zaginął przed budową wieży Babel.

Raj, Pieśń XXVII. Gniew świętego Piotra i Primum Mobile

Cały raj śpiewa chwałę Trójcy. Święty Piotr czerwienieje z gniewu i potępia papieża, który zawładnął jego stolicą i zrobił z niej ściek krwi i brudu, a niebo ciemnieje. Poeci wznoszą się do kryształowego nieba, Primum Mobile. Beatrycze wyjaśnia, że stamtąd bierze się ruch i czas, i żali się na chciwość ludzi, ale zapowiada rychłą odmianę.

Raj, Pieśń XXVIII. Dziewięć chórów anielskich

W oczach Beatrycze Dante widzi odbicie świetlistego punktu, wokół którego krąży dziewięć ognistych kręgów. Punkt to Bóg, a kręgi to chóry aniołów. Beatrycze wyjaśnia, dlaczego najbliższe Boga kręgi krążą najszybciej, i wymienia hierarchię aniołów według Dionizego Areopagity.

Raj, Pieśń XXIX. O aniołach

Beatrycze mówi, jak Bóg z miłości stworzył aniołów poza czasem. Część z nich zbuntowała się zaraz po stworzeniu i spadła z nieba, pozostali trwają w kontemplacji. Beatrycze gani kaznodziejów, którzy zamiast Ewangelii głoszą własne wymysły i żarty, a lud karmią wiatrem.

Raj, Pieśń XXX. Empireum i biała róża

Kręgi anielskie gasną, a piękności Beatrycze nie da się już opisać. Poeci są w Empireum, niebie z czystego światła. Dante widzi rzekę światła, która zamienia się w krąg, a zbawieni zasiadają na stopniach ogromnej białej róży. Beatrycze wskazuje tron przygotowany dla cesarza Henryka VII i przepowiada potępienie papieża Klemensa V.

Raj, Pieśń XXXI. Święty Bernard

Aniołowie krążą między różą a Bogiem jak pszczoły. Dante odwraca się, by zapytać o coś Beatrycze, ale zamiast niej widzi starca. To święty Bernard z Clairvaux. Beatrycze zasiadła na swoim miejscu w róży, a Dante dziękuje jej za to, że wyprowadziła go z niewoli. Bernard każe mu spojrzeć na Maryję, królową nieba.

Raj, Pieśń XXXII. Układ niebiańskiej róży

Bernard objaśnia układ róży. Z jednej strony siedzą ci, którzy wierzyli w Chrystusa mającego nadejść, z drugiej ci, którzy uwierzyli po Jego przyjściu. Beatrycze siedzi obok Racheli. W dolnej części róży są dusze dzieci zbawionych przez wiarę rodziców i łaskę. Bernard zapowiada modlitwę do Maryi.

Raj, Pieśń XXXIII. Modlitwa i widzenie Boga

Bernard modli się do Maryi, by wyjednała Dantemu łaskę oglądania Boga. Dante wpatruje się w wieczne światło. Widzi wszystko, co rozproszone w świecie, złączone w jedną księgę, a potem trzy kręgi jednakowej wielkości i trzech barw, a w jednym z nich ludzką postać. Chce pojąć, jak łączy się ona z kręgiem, i w nagłym błysku łaski osiąga to pragnienie. Jego wolę porusza odtąd miłość, która porusza słońce i gwiazdy.