Mitologia, część I: Grecja

O książce

Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian to książka Jana Parandowskiego, wydana po raz pierwszy w 1924 roku. Autor, filolog klasyczny i znawca starożytności, opowiada w niej najważniejsze mity greckie i rzymskie. Nie jest to powieść z jedną fabułą, tylko uporządkowany zbiór opowieści o bogach i bohaterach, połączony z wiadomościami o kulcie, świętach i sztuce starożytnych. Pod względem gatunku książka leży na pograniczu prozy fabularnej i eseju.

Lektura powstała w XX wieku, ale jej treścią jest świat antyku. Dlatego w szkole omawia się ją przy starożytności, jako wprowadzenie do kultury, z której wyrosła literatura europejska. Parandowski pisał z myślą o młodych czytelnikach, więc posługiwał się prostym, pięknym stylem, a wątki obyczajowe przedstawiał wiernie, ale powściągliwie.

Podstawa programowa dla liceum i technikum obejmuje część I, „Grecja”, i to ona jest przedmiotem opracowania. Omawiamy ją w całości, rozdział po rozdziale. Część II, „Rzym”, poświęcona religii i legendom rzymskim, nie jest wymagana i pomijamy ją. Imiona podajemy w formach najczęściej używanych dziś w szkole, na przykład Zeus, Herakles, Odyseusz. Sam Parandowski używał niekiedy innych form, takich jak Dzeus czy Tantalos.

Czas i miejsce akcji

Czas akcji jest mityczny, czyli nie da się go umieścić w kalendarzu. Opowieść zaczyna się przed powstaniem świata, gdy istniał tylko Chaos. Potem następują rządy Uranosa, Kronosa i wreszcie Zeusa, stworzenie ludzi, potop i epoka herosów. Ostatnie mity dotyczą wojny trojańskiej i powrotów jej uczestników do domu, w tym dziesięcioletniej tułaczki Odyseusza. Grecy umieszczali te wydarzenia w zamierzchłej przeszłości, przed czasami historycznymi. Dzisiejsi badacze wiążą świat herosów z epoką brązu i kulturą mykeńską.

Miejsca akcji:

• Chaos, bezkształtna otchłań, z której wyłonił się świat, i Tartar, najgłębsza część podziemi, dokąd strącano pokonanych tytanów i największych zbrodniarzy;
• Olimp, góra na pograniczu Tesalii i Macedonii, na której szczycie mieszkają najważniejsi bogowie z Zeusem na czele;
• królestwo Hadesa, kraina umarłych z rzekami Styksem i Acheronem, przewoźnikiem Charonem, psem Cerberem, sądem nad duszami i Polami Elizejskimi;
• morze z podwodnym pałacem Posejdona i Amfitryty oraz siedzibami bóstw morskich;
• Kreta, gdzie w grocie ukryto przed Kronosem małego Zeusa, a w Knossos stał zbudowany przez Dedala labirynt z Minotaurem;
• Kaukaz, góry na krańcu świata, w których przykuto Prometeusza do skały;
• Parnas, na którym po potopie osiadło czółno Deukaliona i Pyrry, oraz Delfy u jego stóp, z wyrocznią Apollina, do której zwracają się Kadmos, Edyp i Herakles;
• Delos, wyspa, na której Latona urodziła Apollina i Artemidę;
• Eleusis w Attyce, gdzie Demeter szuka schronienia po porwaniu córki i gdzie odprawiano misteria ku jej czci;
• Ateny i Attyka, ojczyzna Tezeusza, Dedala i Ikara, oraz wyspa Naksos, na której Tezeusz zostawia Ariadnę;
• Teby w Beocji, miasto założone przez Kadmosa, w którym rozgrywają się dzieje Niobe, Edypa i jego dzieci;
• Korynt, miasto Syzyfa, w którym wychowywał się także Edyp;
• Mykeny, Argos i Tiryns, gdzie panują Eurysteusz i potomkowie Tantala, oraz Nemea i Lerna, miejsca pierwszych prac Heraklesa;
• Kalidon, kraina łowów na olbrzymiego dzika z udziałem Meleagra i Atalanty;
• Jolkos w Tesalii, skąd wypływa statek Argo, i Kolchida nad Morzem Czarnym, kraina złotego runa;
• Troja na wybrzeżu Azji Mniejszej, oblegana przez Greków przez dziesięć lat, oraz Sparta, z której Parys uprowadza Helenę;
• Itaka i morza tułaczki Odyseusza, z wyspą cyklopów, wyspą Kirke, skałami Skylli i Charybdy, wyspą Kalipso i krajem Feaków.

Kluczowe wątki

Narodziny świata i władza Zeusa. Z Chaosu wyłaniają się Gaja i Uranos, a z ich związku tytani, cyklopi i sturęcy olbrzymi. Kronos obala ojca, a potem połyka własne dzieci, bo boi się, że jedno z nich odbierze mu władzę. Ocalony przez Reję Zeus zmusza go do zwrócenia rodzeństwa, pokonuje tytanów i dzieli świat z braćmi, Posejdonem i Hadesem.

Prometeusz i początki ludzkości. Tytan Prometeusz lepi człowieka z gliny, wykrada dla niego ogień i uczy go rzemiosł. Zeus zsyła ludziom Pandorę i jej beczkę pełną nieszczęść, a Prometeusza karze przykuciem do skały na Kaukazie. Gdy ludzie stają się źli, potop niszczy ich ród. Ocaleni Deukalion i Pyrra odradzają ludzkość, rzucając za siebie kamienie.

Bogowie i ich sprawy. Większą część księgi zajmują portrety bóstw – olimpijczyków, bogów światła i powietrza, bogów ziemi, morza i podziemi oraz bóstw losu. Bogowie mają ludzkie namiętności, kłócą się, zakochują i mszczą. Ludzie, którzy się z nimi równają, jak Arachne, Marsjasz czy Niobe, ponoszą surową karę.

Demeter i Persefona. Hades porywa Persefonę do podziemi. Zrozpaczona Demeter przestaje dbać o urodzaje i ziemi grozi głód. Zeus doprowadza do ugody, ale Persefona zjadła w podziemiu ziarna granatu, więc odtąd część roku spędza z mężem, a część z matką. Grecy tłumaczyli tym mitem następstwo pór roku.

Herosi. Synowie bogów i śmiertelnych kobiet walczą z potworami i wypełniają trudne zadania. Herakles wykonuje dwanaście prac, Tezeusz zabija Minotaura, Perseusz ścina Meduzę, Jazon zdobywa złote runo. Obok nich stoją postacie tragiczne, jak Edyp, i ci, którzy przekroczyli miarę, jak Tantal i Syzyf.

Wojna trojańska. Jabłko niezgody prowadzi do sądu Parysa, porwania Heleny i dziesięcioletniego oblężenia Troi. Po śmierci Hektora i Achillesa Grecy zdobywają miasto podstępem drewnianego konia. Powroty spod Troi przynoszą nowe nieszczęścia, od śmierci Agamemnona w Mykenach po tułaczkę Odyseusza.

Geneza utworu

Jan Parandowski studiował we Lwowie filozofię, filologię klasyczną, archeologię i historię sztuki, a naukę zakończył w 1923 roku. Na początku lat dwudziestych był kierownikiem literackim w wydawnictwie Alfreda Altenberga, gdzie przygotowywał serię przekładów z literatur klasycznych. W tym czasie powstała Mitologia. Ukazała się w 1924 roku, tym samym, w którym autor wydał Eros na Olimpie, zbiór opowieści o miłosnych przygodach bogów przeznaczony dla dorosłych.

Parandowski chciał przybliżyć kulturę antyczną najmłodszym czytelnikom. Mitów nie wymyślał. Korzystał z przekazów starożytnych, między innymi z poematów Homera i Teogonii Hezjoda, a spośród różnych wariantów opowieści wybierał te, które dało się przedstawić spójnie i przystępnie. Wątki obyczajowo drażliwe opisał oględnie. Dzięki temu książka szybko trafiła do szkół i była wielokrotnie wznawiana.

Do tematyki antycznej autor wracał przez całe życie. Napisał dla młodzieży Wojnę trojańską (1927) i Przygody Odyseusza (1935), a za powieść Dysk olimpijski otrzymał brązowy medal w olimpijskim konkursie sztuki w 1936 roku. W 1953 roku wydał przekład Odysei prozą.

Znaczenie tytułu

Słowo „mitologia” pochodzi z greki i łączy dwa wyrazy, „mythos”, czyli słowo, opowieść, i „logos”, czyli mowa, nauka. Oznacza zarówno zbiór mitów danego ludu, jak i naukę, która je bada. Książka Parandowskiego jest mitologią w pierwszym znaczeniu, czyli opowieścią o wierzeniach Greków i Rzymian, ale zawiera też elementy drugiego, bo autor objaśnia pochodzenie mitów i ich związek z kultem.

Podtytuł „Wierzenia i podania Greków i Rzymian” wskazuje dwa poziomy książki. Wierzenia dotyczą bogów, którym starożytni naprawdę oddawali cześć, oraz obrzędów, świąt i wyroczni. Podania to opowieści o bohaterach, rodach i wielkich wyprawach. Tytuł części I, „Grecja”, oddziela świat grecki od rzymskiego, któremu autor poświęcił osobną, krótszą część.

Kompozycja, narracja, język

Część I składa się z dziesięciu rozdziałów, ułożonych od najdawniejszych dziejów świata do schyłku epoki herosów. Są to: Wiadomości wstępne, Narodziny świata, Bogowie olimpijscy, Bogowie światła i powietrza, Bogowie ziemscy, Królestwo morza, Królestwo piekieł, Bóstwa doli i spraw ludzkich, Bohaterowie oraz Historia wojny trojańskiej. Obszerny rozdział o bohaterach dzieli się na mniejsze cykle. Po opowieści o Heraklesie następują legendy ateńskie z dziejami Tezeusza, legendy argolidzkie, ród Tantalosa, legendy tebańskie, korynckie, lakońskie i kreteńskie, polowanie na dzika kalidońskiego i wyprawa Argonautów. Ostatni rozdział obejmuje oblężenie Troi, powroty bohaterów i tułaczkę Odyseusza.

Układ jest więc tematyczny i genealogiczny, a nie ściśle chronologiczny. Kolejne części przedstawiają grupy bóstw, a w rozdziale o herosach obok siebie stoją cykle związane z różnymi miastami i rodami. Wiele postaci powraca w kilku miejscach. Herakles walczy z gigantami w Narodzinach świata, a potem ma osobny cykl. Orfeusz schodzi do podziemi w Królestwie piekieł, a później płynie z Argonautami.

Narrator jest trzecioosobowy, wszechwiedzący i bardzo widoczny. Opowiada jak gawędziarz, ale często przerywa fabułę objaśnieniami uczonego. Mówi, gdzie czczono danego boga, jak go przedstawiano w rzeźbie, jakie święta urządzano na jego cześć, który poeta przekazał daną wersję mitu. Dzięki temu książka jest jednocześnie zbiorem opowieści i przewodnikiem po kulturze antycznej. Język jest klarowny, plastyczny i lekko uroczysty, z bogatym słownictwem, ale bez trudnej terminologii.