Problematyka — Mitologia, część I: Grecja
Motywy, symbole i interpretacja — z odwołaniem do konkretnych scen utworu.
Pochodzenie świata, bogów i ludzi
Mity kosmogoniczne i teogoniczne odpowiadają na pytania, skąd wziął się świat i kto nim rządzi. U Greków porządek wyłania się stopniowo z Chaosu, a władza przechodzi z pokolenia na pokolenie w wyniku przemocy. Uranos traci ją na rzecz Kronosa, Kronos na rzecz Zeusa. Dopiero Zeus wprowadza trwały ład, w którym każdy bóg ma swoją dziedzinę. Mity antropogeniczne, czyli o powstaniu człowieka, są mniej jednolite. Ludzie powstają z gliny w rękach Prometeusza albo z kamieni Deukaliona i Pyrry, a ich dzieje układają się w historię upadku, od złotego wieku do żelaznego.
Bogowie podobni do ludzi
Bogowie greccy wyglądają i zachowują się jak ludzie, tylko są piękniejsi, potężniejsi i nieśmiertelni. Zakochują się, zazdroszczą, kłócą się i mszczą. Hera prześladuje Heraklesa, bo jest synem jej męża i śmiertelnej kobiety. Apollo karze Marsjasza za to, że ośmielił się z nim rywalizować. Takie wyobrażenie bóstwa nazywa się antropomorfizmem. Parandowski pokazuje, że Grecy nie widzieli w nim sprzeczności. Bogowie byli dla nich siłami przyrody i porządku świata, a zarazem bohaterami opowieści.
Pycha i kara
Wiele mitów opowiada o człowieku, który przekracza wyznaczoną mu miarę. Grecy nazywali taką postawę hybris. Niobe wywyższa się nad Latonę i traci wszystkie dzieci, Arachne wyzywa Atenę i zostaje pająkiem, Tantal sprawdza wszechwiedzę bogów i cierpi wieczny głód i pragnienie. Ikar nie słucha ojca i spada do morza. Kara często pasuje do winy i trwa bez końca, jak praca Syzyfa. Mity uczyły w ten sposób szacunku dla granic, których śmiertelnik nie powinien przekraczać.
Los i przeznaczenie
Nad ludźmi, a nawet nad bogami, stoi przeznaczenie, uosobione przez Mojry. Wyrocznie zapowiadają przyszłość, a próby jej uniknięcia prowadzą prosto do spełnienia przepowiedni. Kronos połyka dzieci, a i tak zostaje obalony. Lajos porzuca syna, a Edyp, uciekając z Koryntu, zabija nieznanego mu ojca. Mit o Edypie stał się później podstawą tragedii Sofoklesa i wzorem tragizmu, czyli sytuacji, w której człowiek ponosi winę, choć nie chciał zła.
Bunt, poświęcenie i miłość
Prometeusz sprzeciwia się Zeusowi z miłości do ludzi i płaci za to straszliwym cierpieniem. Od jego imienia pochodzi pojęcie prometeizmu, czyli postawy człowieka, który poświęca się dla dobra innych i buntuje przeciw niesprawiedliwej władzy. Inny rodzaj poświęcenia pokazuje Orfeusz, który schodzi do podziemi po zmarłą żonę. Jego historia mówi o miłości silniejszej od śmierci, ale też o ludzkiej słabości, bo jedno spojrzenie wystarcza, by wszystko stracić. Matczyna miłość Demeter zmienia nawet porządek przyrody.
Mity jako źródło kultury europejskiej
Mitologia grecka stała się wspólnym językiem kultury europejskiej. Z mitów czerpali tragicy greccy, Owidiusz, malarze renesansu, poeci romantyczni i pisarze współcześni. Wiele wyrażeń przeszło do codziennej polszczyzny, na przykład syzyfowa praca, nić Ariadny, puszka Pandory, pięta Achillesa, koń trojański, jabłko niezgody, stajnia Augiasza czy męki Tantala. Książka Parandowskiego pozwala zrozumieć te odwołania. Autor przypomina też, że mity były dla Greków żywą religią, związaną ze świętami, igrzyskami i teatrem.