Streszczenie — Mitologia, część I: Grecja

Pierwsza część „Mitologii” Parandowskiego opowiada dzieje świata według wierzeń Greków. Z Chaosu wyłaniają się Gaja i Uranos, a władzę po nich przejmuje Kronos, którego obala syn, Zeus. Prometeusz tworzy ludzi i daje im ogień, za co cierpi przykuty do skały, a ludzkość niszczy potop. Kolejne rozdziały przedstawiają bogów Olimpu, światła, ziemi, morza i podziemi oraz bóstwa losu, wraz z mitami o Demeter i Persefonie czy Orfeuszu i Eurydyce. Potem następują dzieje herosów, takich jak Herakles, Tezeusz, Perseusz i Jazon, oraz losy rodów Tantala i Edypa. Księgę zamyka historia wojny trojańskiej i powrotów jej uczestników, w tym tułaczki Odyseusza.

Wiadomości wstępne

Autor wyjaśnia, czym jest mit i czym mitologia różni się od religii, która opiera się na kulcie, czyli obrzędach. Opisuje najdawniejsze formy wierzeń Greków, którzy czcili martwe przedmioty i drzewa jako siedziby bóstw i otaczali czcią zmarłych. Z kultu poległych i wybitnych przodków wyrosła cześć oddawana herosom. Parandowski pokazuje, że bogowie greccy mieli ludzkie rysy, a mity znamy przede wszystkim dzięki poetom, Homerowi i Hezjodowi. Opisuje też misteria, ofiary, wróżby i wyrocznie, z najważniejszą w Delfach.

Narodziny świata

Na początku istniał Chaos. Wyłoniły się z niego Gaja, czyli Ziemia, i Uranos, czyli Niebo. Ich dziećmi byli tytani, jednoocy cyklopi i sturęcy olbrzymi. Uranos strącił cyklopów i sturękich do Tartaru, więc Gaja namówiła najmłodszego z tytanów, Kronosa, by obalił ojca. Z kropli krwi Uranosa narodziły się Erynie, boginie zemsty. Kronos, przestraszony przepowiednią, połykał swoje dzieci zaraz po urodzeniu. Jego żona Reja podała mu zamiast najmłodszego syna kamień owinięty w pieluszki, a Zeusa ukryła na Krecie, gdzie karmiła go koza Amaltea. Dorosły Zeus zmusił ojca do zwrócenia połkniętego rodzeństwa, czyli Hestii, Demeter, Hery, Hadesa i Posejdona. W długiej wojnie pokonał tytanów i strącił ich do Tartaru. Potem odparł atak gigantów, w czym pomógł mu śmiertelny Herakles, i zwyciężył potwora Tyfona, przywalając go wyspą Sycylią. Następnie autor opowiada o pochodzeniu ludzi. Według jednego przekazu ludzkość przeżyła kolejne wieki, od szczęśliwego złotego po ciężki żelazny. Według innego człowieka ulepił z gliny tytan Prometeusz. Wykradł dla niego ogień i nauczył go rzemiosł. Zeus zesłał wtedy na ziemię piękną Pandorę. Prometeusz przejrzał podstęp i ją odesłał, ale jego brat Epimeteusz pojął ją za żonę i za jej namową otworzył beczkę z jej posagu. Na świat wyleciały wszystkie nieszczęścia. Prometeusz odpłacił się bogom, oszukując Zeusa przy podziale ofiarnego mięsa. Za to Zeus przykuł go do skały na Kaukazie, gdzie orzeł wyjadał mu odrastającą wątrobę. Gdy ludzie stali się źli, Zeus zesłał potop. Ocaleli tylko Deukalion, syn Prometeusza, i jego żona Pyrra. Z kamieni, które rzucali za siebie, powstał nowy ludzki ród.

Bogowie olimpijscy

Rozdział zaczyna się opisem Olimpu, gdzie bogowie żyją w wiecznej pogodzie, naradzają się i ucztują, jedząc ambrozję i pijąc nektar. Są nieśmiertelni i potężni, ale podlegają przeznaczeniu. Następnie autor przedstawia kolejnych olimpijczyków. Zeus jest władcą nieba, strażnikiem prawa i gościnności, a jego największy posąg wykonał Fidiasz w Olimpii. Hera, jego zazdrosna żona, opiekuje się małżeństwem. Atena, która wyskoczyła w zbroi z głowy Zeusa, jest boginią mądrości i rzemiosła. Za pychę zamienia w pająka tkaczkę Arachne. Apollo, urodzony z Artemidą na wyspie Delos, jest bogiem światła, poezji i wyroczni. Obdziera ze skóry satyra Marsjasza, który wyzwał go na zawody, a królowi Midasowi daje ośle uszy. Pokochana przez niego nimfa Dafne zamienia się w drzewo laurowe. Autor przedstawia też muzy, Artemidę, siostrę Apollina i boginię łowów, sprytnego Hermesa, posłańca bogów i opiekuna kupców, oraz kulawego kowala Hefajstosa. Afrodyta, zrodzona z morskiej piany, jest boginią miłości i piękna. Opłakuje Adonisa i ożywia posąg wyrzeźbiony przez Pigmaliona. Jej towarzysz Eros zakochuje się w Psyche. Rozdział zamykają charyty i bóg wojny Ares, nielubiany przez bogów i ludzi.

Bogowie światła i powietrza

Helios, bóg słońca, codziennie przejeżdża złotym rydwanem po niebie od wschodu do zachodu. Przed nim wyrusza Eos, bogini jutrzenki. Wyprosiła dla swego ukochanego, Titonosa, nieśmiertelność, ale zapomniała poprosić o wieczną młodość, więc Titonos starzał się bez końca. Selene, bogini księżyca, odwiedza nocą pięknego Endymiona, pogrążonego w wiecznym śnie. Iris, posłanka Hery, rozpina na niebie tęczę. Autor opowiada także o gwiazdozbiorach, na przykład o arkadyjskiej królewnie Kallisto, zamienionej w niedźwiedzicę i przeniesionej na niebo, oraz o wiatrach, takich jak mroźny Boreasz i łagodny Zefir.

Bogowie ziemscy

Hestia, najstarsza córka Kronosa, strzeże ogniska domowego, a jej ołtarz stoi w każdym domu. Demeter jest boginią urodzaju i zbóż. Jej córkę Persefonę, zwaną też Korą, porywa do podziemi Hades, gdy dziewczyna zrywa na łące kwiat narcyza. Demeter długo szuka córki i w postaci starej kobiety trafia do Eleusis, na dwór króla Keleosa. Dopiero potem prawdę wyjawia jej wszechwidzące Słońce, czyli Helios. Rozgniewana na bogów bogini kryje się w pieczarze w górach Arkadii. Ziemia przestaje rodzić i ludziom grozi głód. Zeus każe Hadesowi oddać Persefonę, ale dziewczyna zjadła w podziemiu ziarna granatu i dlatego musi tam wracać na część roku. Gdy przebywa z matką, przyroda rozkwita, a gdy schodzi do męża, nastaje zima. W Eleusis odprawiano na cześć obu bogiń misteria. Kolejną część rozdziału zajmuje Dionizos, syn Zeusa i śmiertelnej Semele, bóg wina i radości, a z nim jego orszak, czyli satyrowie, sylenowie i menady. Autor wspomina, że w czasie ateńskich świąt Dionizosa wystawiano przedstawienia teatralne. Opisuje też Pana z koźlimi nogami, który zrobił fujarkę z trzciny, nimfy wodne, górskie i leśne, pięknego Narcyza, zakochanego we własnym odbiciu, oraz boga lekarzy Asklepiosa.

Królestwo morza

Morzem rządzi Posejdon, brat Zeusa, z trójzębem w dłoni. Wzbudza burze i trzęsienia ziemi, ale też uspokaja fale i pomaga żeglarzom. Jego żoną jest Amfitryta, córka morskiego boga. Obok niego autor przedstawia starsze i pomniejsze bóstwa wód, wśród nich Okeanosa, zmiennokształtnego Proteusza, nereidy i trytonów, oraz morskie potwory, na przykład Skyllę.

Królestwo piekieł

Do krainy umarłych prowadzą szczeliny w ziemi i brama na dalekim zachodzie. Dusze przeprawia przez Styks przewoźnik Charon, któremu trzeba zapłacić obolem. Wejścia strzeże pies Cerber, groźny tylko dla tych, którzy chcą uciec. Trzej sędziowie, Minos, Ajakos i Radamantys, ważą uczynki zmarłych. Sprawiedliwi trafiają na Pola Elizejskie, a najwięksi zbrodniarze do Tartaru, gdzie pilnują ich Erynie. Królestwem rządzi ponury Hades z Persefoną. Autor opowiada o śpiewaku Orfeuszu, który po śmierci żony, Eurydyki, schodzi do podziemi. Jego muzyka wzrusza Charona, Cerbera, a nawet Hadesa i Persefonę. Bogowie oddają mu żonę pod warunkiem, że nie obejrzy się za siebie, zanim wyjdą na ziemię. Orfeusz łamie zakaz i traci Eurydykę na zawsze.

Bóstwa doli i spraw ludzkich

Ten krótki rozdział przedstawia bóstwa, które opiekują się ludzkim życiem i losem. Mojry przędą nić życia każdego człowieka, a ich wyrokom podlegają nawet bogowie. Nemezis karze pychę i zbrodnię. Tyche przynosi szczęście, Nike zwycięstwo, a Temida strzeże sprawiedliwości i porządku. Hypnos jest bogiem snu, a jego brat Tanatos bogiem śmierci. Autor wymienia też boginię pokoju Ejrene i boga wesela Hymena.

Bohaterowie

Obszerny rozdział opowiada o herosach. Herakles, syn Zeusa i Alkmeny, już jako niemowlę dusi węże nasłane przez Herę. W szale zabija żonę i dzieci, a wyrocznia delficka każe mu za karę służyć Eurysteuszowi, królowi Myken. Wykonuje dla niego dwanaście prac. Zabija lwa nemejskiego i hydrę lernejską, chwyta łanię i dzika, oczyszcza stajnie Augiasza i przepędza ptaki stymfalijskie. Sprowadza też byka kreteńskiego i klacze Diomedesa, zdobywa pas królowej Amazonek, woły Gerionesa i złote jabłka Hesperyd, a na koniec wyprowadza z podziemi Cerbera. Ginie przez zatrutą szatę, którą z zazdrości przysyła mu żona, Dejanira, a bogowie przyjmują go na Olimp. W legendach ateńskich Tezeusz, syn króla Aten, zabija na Krecie Minotaura i dzięki nici Ariadny wychodzi z labiryntu. Zapomina jednak zmienić czarny żagiel, a jego ojciec Egeusz, sądząc, że syn zginął, rzuca się do morza. W legendach argolidzkich Perseusz ścina Meduzę. Osobne opowieści dotyczą Tantala, który podał bogom na uczcie ciało własnego syna, Pelopsa, i za to cierpi w Tartarze, oraz jego potomków, skłóconych braci Atreusa i Tiestesa. Legendy tebańskie zaczynają się od Kadmosa, który zabija smoka, sieje jego zęby i zakłada Teby. Później w Tebach Apollo i Artemida zabijają dzieci pysznej Niobe. Edyp, porzucony w dzieciństwie syn króla Lajosa, nieświadomie zabija ojca, rozwiązuje zagadkę Sfinksa i żeni się z matką, Jokastą. Gdy prawda wychodzi na jaw, Jokasta odbiera sobie życie, a Edyp się oślepia. Jego synowie giną w bratobójczej walce, a córka Antygona grzebie brata wbrew zakazowi króla Kreona. W legendach korynckich Syzyf, który oszukał bogów i spętał nawet bożka śmierci, zostaje skazany na wieczne wtaczanie głazu pod górę. Legendy lakońskie opowiadają o Dioskurach i ich siostrze Helenie. W legendach kreteńskich pojawiają się Dedal, budowniczy labiryntu, który ucieka z Krety na skrzydłach z piór i wosku, i jego syn Ikar, który leci zbyt wysoko i spada do morza. Meleager i Atalanta polują na dzika kalidońskiego. Osobny cykl tworzy wyprawa Argonautów. Jazon płynie na okręcie Argo do Kolchidy po złote runo i zdobywa je dzięki pomocy czarodziejki Medei, córki króla Ajetesa. Medea ucieka z nim do Grecji, a gdy Jazon chce poślubić inną, mści się okrutnie.

Historia wojny trojańskiej

Na weselu Peleusa i bogini Tetydy Eris, bogini niezgody, rzuca złote jabłko z napisem „Dla najpiękniejszej”. Spór Hery, Ateny i Afrodyty rozstrzyga królewicz trojański Parys, który przyznaje jabłko Afrodycie, bo ta obiecała mu najpiękniejszą z kobiet. Parys uprowadza ze Sparty Helenę, żonę Menelaosa. Grecy pod wodzą Agamemnona wyprawiają się na Troję. Odyseusz odnajduje Achillesa, którego matka ukryła wśród córek króla Likomedesa. Oblężenie trwa dziesięć lat. W ostatnim roku Achilles, obrażony na Agamemnona, wycofuje się z walki, a gdy Hektor zabija jego przyjaciela Patroklosa, wraca do boju i zabija Hektora. Stary Priam wykupuje ciało syna. Achilles ginie od strzały Parysa, a Troja upada dzięki podstępowi Odyseusza. Grecy zostawiają pod miastem drewnianego konia z ukrytymi wojownikami, a Trojanie, nie słuchając Laokoona i Kasandry, wciągają go do miasta. Nocą wojownicy otwierają bramy i Troja ginie. Powroty zwycięzców są pełne nieszczęść. Agamemnona zabija w domu żona Klitajmestra z Ajgistosem, a jego syn Orestes mści ojca. Odyseusz przez dziesięć lat błąka się po morzach. Oślepia cyklopa Polifema i ściąga na siebie gniew Posejdona. Przebywa u czarodziejki Kirke, schodzi do krainy cieni, mija syreny, Skyllę i Charybdę. Traci wszystkich towarzyszy i spędza lata u nimfy Kalipso. W końcu Feakowie odwożą go na Itakę, gdzie z pomocą syna Telemacha zabija zalotników wiernej Penelopy.