Klechdy sezamowe
Sześć baśni ze Wschodu, które Bolesław Leśmian opowiedział po polsku na nowo w 1913 roku, od „Ali-Baby i czterdziestu zbójców” po „Opowiadanie króla Wysp Hebanowych”. O zaklętych jaskiniach i latających rumakach poeta opowiada żartobliwym, śpiewnym językiem.
Bolesław Leśmian, Klechdy sezamowe. Książka pochodzi z serwisu Wolne Lektury — domena publiczna, opracowanie redakcyjne na licencji CC BY-SA 3.0.
Materiały do lektury
O książce
Klechdy sezamowe to zbiór sześciu baśni, które Bolesław Leśmian oparł na opowieściach znanych z Księgi tysiąca i jednej nocy. Książka ukazała się w 1913 roku w Wydawnictwie Jakuba Mortkowicza (Kraków i Warszawa). W tym samym roku Leśmian wydał też Przygody Sindbada Żeglarza, ale to osobna książka i nie należy do Klechd sezamowych. Poeta nie tłumaczył arabskich tekstów słowo w słowo. Opowiadał je po swojemu, dodawał piosenki, wierszyki, żarty i własne imiona bohaterów. Dlatego Klechdy są jego oryginalnym utworem, a nie przekładem.
W podstawie programowej z 2017 roku, zmienionej w 2024 roku, Klechdy sezamowe stoją na liście przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII. Podstawa nie wskazuje, które klechdy trzeba przeczytać. Opracowanie obejmuje więc całość, czyli wszystkie sześć opowieści. Są to Ali-Baba i czterdziestu zbójców, Baśń o Aladynie i o lampie cudownej, Baśń o pięknej Parysadzie i o ptaku Bulbulezarze, Baśń o rumaku zaklętym, Rybak i geniusz oraz Opowiadanie króla Wysp Hebanowych.
Cytaty pochodzą z Wolnych Lektur, które udostępniają tekst według pierwszego wydania z 1913 roku. Na Wolnych Lekturach klechdy stoją w innej kolejności i Opowiadanie króla Wysp Hebanowych wypada tam przed Rybakiem i geniuszem. My omawiamy Rybaka i geniusza wcześniej, bo jego zakończenie wprost zapowiada dalszy ciąg w następnej bajce. Imiona brzmią u Leśmiana inaczej niż w wielu dzisiejszych wydaniach. Służąca Ali-Baby to Morgana, a nie Morgiana. Księżniczka z baśni o Aladynie nazywa się Badrulbudura, a czarnoksiężnik z Afryki nosi dziwaczne imię Roeoender.
Czas i miejsce akcji
Klechdy dzieją się w nieokreślonej baśniowej przeszłości. Geniusz z Rybaka i geniusza przesiedział w szkatule trzysta lat, a uwięził go jeszcze król Salomon. W każdej opowieści czas płynie inaczej. W historii Ali-Baby narrator w ogóle nie liczy dni. Aladyn dorasta na oczach czytelnika, od piętnastego do dwudziestego roku życia, a potem panuje jako sułtan. W Baśni o rumaku zaklętym akcja zaczyna się w perski Nowy Rok, który przypada na pierwszy dzień wiosny, i trwa mniej więcej trzy miesiące. Parysada i jej bracia jadą zaklętą drogą po dwadzieścia dni. Król Wysp Hebanowych żyje pięć lat w zgodzie z żoną, trzy lata patrzy na jej czary, a potem przez pięć lat cierpi na pół zamieniony w marmur.
Kraje są nazwane tylko w trzech klechdach. Ali-Baba mieszka w małym mieście perskim. Aladyn żyje w Chinach, a czarnoksiężnik przybywa z Afryki. Rumak zaklęty przenosi bohaterów między Persją, Bengalem i Kaszmirem. Pozostałe opowieści dzieją się w krainach bez nazwy. Miejsca akcji to:
- perskie miasteczko z czarną chałupą Kassima, białą chałupą Ali-Baby i pałacem Kassima, las ze skałą Sezamem i jaskinią skarbów, sklepik łatacza butów Baby-Mustafy, apteka, pierwsze drzewo za miastem, podwórze pałacu, na którym stoją muły z miechami, rynek ze sklepem Hussena i rzeka (Ali-Baba i czterdziestu zbójców),
- miasto chińskie z chałupą krawca Mustafy, ogrody za miastem, pusta równina, podziemia z trzema ogrodami drogich kamieni i placem z lampą, rzeka z trzciną, pałac sułtana z salą Dywanu, komin chałupy, pałac Aladyna połączony złotym mostem z pałacem sułtana, las nad strumieniem, więzienie, pustelnia Fatimy pod górą oraz Afryka, gdzie mieszka czarnoksiężnik (Baśń o Aladynie i o lampie cudownej),
- pałac i ogród Parysady, zaklęta droga, skała ze źródłem, przy którym czeka derwisz, Góra-Cmentarnica ze ścieżką-złotobrzeżką i drogą pełną kamiennych posągów, szczyt z klatką Bulbulezara, dąb-samograj nad przepaścią i polana-samotnica ze strugą-złotosmugą (Baśń o pięknej Parysadzie i o ptaku Bulbulezarze),
- Szyraz, stolica Persji, z placem przed pałacem króla, góra w pustyni z palmą, obłoki, pałac księżniczki bengalskiej za miastem, letni pałac w Persji, więzienie, polana leśna i Kaszmir z pałacem sułtana (Baśń o rumaku zaklętym),
- chałupa rybaka, brzeg morza, różowa skała, cztery wzgórza z drzewami hebanowymi i czarno-złote jezioro, pałac sułtana z kuchnią, ogród i pałac z białego marmuru, w którym siedzi zaklęty młodzieniec, a w opowieści Geniusza dwór króla Salomona (Rybak i geniusz),
- Ziemia Wysp Hebanowych ze stolicą i czterema świątyniami, pałac króla, ogród z alejami, Świątynia Łez, wzgórze nad stolicą, czarno-złote jezioro, które powstaje na miejscu państwa, i odległe o rok drogi państwo sułtana (Opowiadanie króla Wysp Hebanowych).
Kluczowe wątki
Chciwość i pycha. Kassim wstydzi się biednego brata, a w jaskini Sezamu myśli tylko o tym, ile dukatów zmieści w workach. Skarby obrażają się na niego, a on sam zapomina zaklęcia i ginie. Sułtan z Baśni o Aladynie obiecuje córkę za worek klejnotów, a potem łamie słowo, gdy wezyr podsuwa mu własnego syna.
Spryt słabszych. Ubogi rybak przechytrza potężnego Geniusza. Służąca Morgana sama pokonuje czterdziestu zbójców. Księżniczka bengalska udaje szaloną, żeby nie wyjść za sułtana Kaszmiru. W klechdach Leśmiana rozum zwykle bierze górę nad władzą i siłą.
Marzenie, które pcha w drogę. Aladyn postanawia poślubić księżniczkę, którą widział tylko z trzciny nad rzeką. Parysada nie może usiedzieć w domu, odkąd karzełek opowiedział jej o trzech dziwach. Bohaterowie ryzykują wiele dla rzeczy, których jeszcze nie znają.
Czary złe i dobre. Czarnoksiężnicy Leśmiana kłamią, porywają i mszczą się. Roeoender udaje stryja Aladyna, Indianin podstępem porywa narzeczoną Firuz-Szacha, a Chryzeida zamienia całe państwo w jezioro. Duchy z lampy i pierścienia służą natomiast każdemu, kto je posiada, nawet czarnoksiężnikowi.
Miłość i wolny wybór. Księżniczka bengalska powtarza Indianinowi, że kocha Firuz-Szacha, choć grozi jej śmierć. Morgana za uratowanie życia pana dostaje wolność i mówi, że wolność jest dla niej droższa niż życie. Firuz-Szach na koniec karze sułtana, który chciał poślubić dziewczynę bez pytania jej o zgodę.
Baśń o samej baśni. Ali-Baba modli się w lesie, żeby spotkała go „bajka”. Narrator często przypomina, że czytamy baśń, i zaprasza słuchaczy do uwagi. Bohaterowie wiedzą, że żyją w bajce, a król Wysp Hebanowych odkłada swoją historię do „następnej bajki”.
Geneza utworu
Księga tysiąca i jednej nocy to zbiór kilkuset baśni i opowieści, które łączy rama o Szeherezadzie. Każdej nocy opowiada ona okrutnemu władcy nową historię i w ten sposób ratuje sobie życie. Najstarsza arabska wersja zbioru powstała prawdopodobnie w Bagdadzie na przełomie IX i X wieku. Europa poznała go dzięki francuskiemu orientaliście Antoine’owi Gallandowi. Jego przekład Les Mille et une nuits ukazywał się w dwunastu tomach w latach 1704–1717.
Galland nie poprzestał na arabskim rękopisie. W 1709 roku w Paryżu poznał Hannę Diyaba, maronitę z Aleppo, który opowiedział mu kilkanaście historii. Od niego pochodzą najbardziej znane wersje opowieści o Aladynie i o Ali-Babie. Nie ma ich w najstarszych arabskich rękopisach. Z repertuaru Diyaba pochodzi też baśń o hebanowym koniu, która u Leśmiana stała się Baśnią o rumaku zaklętym. Rybak i geniusz razem z opowieścią o zaklętym królu pochodzi natomiast z arabskiego rękopisu i należy do pierwszych opowieści Szeherezady. Opowieść o Parysadzie to dalsza część dłuższej baśni z wersji Gallanda o dwóch siostrach zazdrosnych o najmłodszą. Leśmian pominął jej początek i zaczął od rodzeństwa mieszkającego w pałacu.
W Polsce opowieści z Tysiąca i jednej nocy czytano już w XVIII wieku. Pierwszą polską wersję, Awantury arabskie, przygotował pijar Łukasz Sokołowski w latach 1767–1769. Leśmian sięgnął po te baśnie w czasie, gdy wydawał pierwszy tom wierszy, Sad rozstajny (1912), w którym jest poemat Nieznana podróż Sindbada-Żeglarza. Nie wiadomo dokładnie, z jakiej wersji korzystał. Wiadomo natomiast, że potraktował stare opowieści swobodnie. Zmienił albo wymyślił wiele imion, na przykład siostrzeńca Ali-Baby Seffala czy syna wezyra Karmina, i wplótł do tekstu dziesiątki rymowanych piosenek. W Baśni o rumaku zaklętym narrator sam odsyła do „bajek z tysiąca i jednej nocy”.
Znaczenie tytułu
Klechda to dawne słowo oznaczające ludowe podanie, bliskie baśni. Pojawiło się po raz pierwszy w tytule zbioru Kazimierza Władysława Wóycickiego z 1837 roku, Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi. Leśmian użył swojskiego, polskiego słowa dla opowieści z dalekiego Wschodu. W ten sposób zapowiedział, że opowie je tak, jakby były polskimi baśniami z gawędy. To samo słowo wraca w tytule jego pośmiertnie wydanych Klechd polskich.
Przymiotnik „sezamowe” pochodzi od Sezamu, zaklętej skały z pierwszej opowieści, która otwiera się na dźwięk czarodziejskiego czterowiersza. Sezam to także nazwa rośliny oleistej. W baśni stał się jednak symbolem miejsca, w którym ukryte są skarby i cuda. Tytuł obiecuje więc czytelnikowi coś w rodzaju zaklętej jaskini. Każda klechda jest jak drzwi, za którymi czekają czary. Nawiązanie wraca w innej opowieści, bo tron króla perskiego zrobiono „ze złota wydobytego niegdyś z Sezamu”.
Kompozycja, narracja, język
Zbiór składa się z sześciu odrębnych opowieści różnej długości. Najdłuższa jest Baśń o Aladynie, najkrótsze są Rybak i geniusz oraz Opowiadanie króla Wysp Hebanowych. Te dwie łączą się w jedną całość, bo młodzieniec z pierwszej obiecuje opowiedzieć swoje dzieje w drugiej. Opowiadanie króla to opowieść w opowieści. Słucha jej sułtan, który na początku przerywa ją pytaniem. Podobną budowę ma historia Geniusza o królu Salomonie. Wiele klechd dzieli się na części oddzielone gwiazdkami. Leśmian chętnie powtarza zdarzenia trzy razy. Rybak trzy razy przynosi ryby do pałacu, a po skarby na Górę-Cmentarnicę idą kolejno Bachman, Perwic i Parysada.
Narrator jest gawędziarzem, który rozmawia z czytelnikiem. Prosi o ciszę przed Baśnią o rumaku zaklętym i ostrzega, że nieuważny słuchacz zabłądzi w baśni jak w zaczarowanym lesie. W Baśni o Aladynie twierdzi, że przepisał ją ze złotych liter na czerwonym pergaminie. Często żartuje. Sułtan odkłada odpowiedź w sprawie ślubu, bo musi sprowadzić nowego kucharza, a matka Aladyna, Maruda, przez wiele tygodni „marudzi” pod ścianą sali tronowej. Leśmian lubi powtarzane formuły, takie jak „Stało się to, co się stało” i „Upłynęło czasu ani mało, ani wiele”.
Najbardziej charakterystyczny jest język. Leśmian tworzy nowe słowa, które badacze nazywają leśmianizmami. W klechdach są to między innymi czasowniki od kolorów, jak „błękitnij”, „zabłękitniało morze”, „zazłociwszy się”, oraz od materiałów, jak „marmurowieją” czy „przejrzyścieć”. Złożone nazwy brzmią jak z ludowej bajki, na przykład dąb-samograj, struga-złotosmuga, ścieżka-złotobrzeżka, Góra-Cmentarnica, polana-samotnica i nożyce-wyrwiwłosy. W Baśni o pięknej Parysadzie proza często przechodzi w rymy, na przykład „Biegnie konik bułany przez łąki i przez łany”. Piosenki śpiewają rybak i wróbel, leśne małpki, a nawet zaklęte ryby. W tekście z 1913 roku pojawiają się też słowa, które dziś uważamy za obraźliwe, na przykład „Murzyn”.
Bohaterowie — Klechdy sezamowe
O autorze
Bolesław Leśmian (1877–1937)
Polski poeta i prozaik, twórca nowego typu ballady i setek nowych słów nazywanych leśmianizmami. Autor tomów „Łąka” i „Napój cienisty” oraz baśni „Klechdy sezamowe”. Żył w latach 1877–1937.
Twórczość — Bolesław LeśmianCzęste pytania — Klechdy sezamowe
Ile opowieści zawierają „Klechdy sezamowe” i jakie?
Sześć. Są to „Ali-Baba i czterdziestu zbójców”, „Baśń o Aladynie i o lampie cudownej”, „Baśń o pięknej Parysadzie i o ptaku Bulbulezarze”, „Baśń o rumaku zaklętym”, „Rybak i geniusz” oraz „Opowiadanie króla Wysp Hebanowych”.
Czy trzeba przeczytać wszystkie klechdy?
Podstawa programowa wymienia „Klechdy sezamowe” wśród przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII i nie mówi, które opowieści wybrać. O tym decyduje nauczyciel. Nasze opracowanie obejmuje całość, czyli wszystkie sześć klechd.
Kiedy ukazały się „Klechdy sezamowe”?
W 1913 roku w Wydawnictwie Jakuba Mortkowicza (Kraków i Warszawa). Wolne Lektury udostępniają tekst właśnie według tego pierwszego wydania.
Czy „Przygody Sindbada Żeglarza” należą do „Klechd sezamowych”?
Nie. To osobna książka Leśmiana, wydana również w 1913 roku. Opowiada o Sindbadzie, który mieszka w Bagdadzie u wuja Tarabuka, i nie jest przeróbką arabskich opowieści, tylko oryginalnym utworem poety.
Na czym Leśmian oparł swoje klechdy?
Na opowieściach związanych z „Księgą tysiąca i jednej nocy”, którą Europa poznała dzięki francuskiemu przekładowi Antoine’a Gallanda z lat 1704–1717. Historie o Aladynie, Ali-Babie i hebanowym koniu Galland usłyszał w 1709 roku od Hanny Diyaba z Aleppo. Leśmian opowiedział je bardzo swobodnie, po swojemu.
Czy „Klechdy sezamowe” to przekład?
Nie. Leśmian nie tłumaczył tekstu zdanie po zdaniu. Zmieniał imiona, dodawał postacie, żarty, rymowane piosenki i własne neologizmy. Dlatego „Klechdy sezamowe” traktuje się jako jego oryginalne dzieło.
Co znaczy tytuł „Klechdy sezamowe”?
Klechda to dawne słowo oznaczające ludowe podanie, bliskie baśni. „Sezamowe” odsyła do Sezamu, zaklętej skały z opowieści o Ali-Babie, w której ukryto skarby. Tytuł zapowiada więc baśnie pełne czarów i tajemnic.
Jakie zaklęcie otwierało Sezam?
U Leśmiana to rymowany czterowiersz, który zaczyna się od słów „Jest tu brama w skale” i kończy wezwaniem „Otwórz się, Sezamie!”. Kassim zapomina ostatniego słowa i woła „Rezamie!”, a potem nazywa skałę Bezamem, Kezamem i Lezamem, przez co zostaje uwięziony w jaskini.
Jak w „Klechdach sezamowych” nazywa się służąca Ali-Baby?
Morgana. W wielu innych wydaniach i w przekładach z francuskiego nosi imię Morgiana. To ona ratuje Ali-Babę przed zbójcami i w nagrodę dostaje wolność.
Jak się nazywa czarnoksiężnik z baśni o Aladynie?
Roeoender. Narrator mówi, że imię było tak straszne, że kto je wymawiał, ten się jąkał albo zapominał je ze strachu. Czarnoksiężnik przybywa z Afryki i udaje stryja Aladyna.
Dlaczego „Rybak i geniusz” i „Opowiadanie króla Wysp Hebanowych” trzeba czytać razem?
Bo to jedna historia rozdzielona na dwie części. „Rybak i geniusz” kończy się spotkaniem sułtana z zaklętym królem, który zapowiada, że swoje dzieje opowie w następnej bajce. Dopiero w „Opowiadaniu króla Wysp Hebanowych” poznajemy jego losy i zakończenie przygody rybaka.
Gdzie dzieje się akcja klechd?
Ali-Baba mieszka w małym mieście perskim, Aladyn w Chinach, a czarnoksiężnik w Afryce. „Baśń o rumaku zaklętym” toczy się w Szyrazie, w Bengalu i w Kaszmirze. Pozostałe opowieści dzieją się w krainach bez nazwy, na przykład w Ziemi Wysp Hebanowych.
Co jest niezwykłego w języku „Klechd sezamowych”?
Leśmian tworzy nowe słowa, takie jak „błękitnij”, „marmurowieją” czy „zabłękitniało”, oraz złożone nazwy w rodzaju dęba-samograja, strugi-złotosmugi i Góry-Cmentarnicy. Często pisze rytmiczną, rymowaną prozą i wplata do tekstu piosenki bohaterów.
Czego uczą „Klechdy sezamowe”?
Pokazują, że chciwość i pycha gubią ludzi, a spryt, odwaga i dobre serce pozwalają pokonać nawet potężnych czarnoksiężników. Uczą też patrzenia na świat z zachwytem, bo według Leśmiana czary są wszędzie.
Dlaczego w tekście pojawia się słowo „Murzyn”?
Bo książka powstała w 1913 roku i używa ówczesnego słownictwa. Dziś to słowo uważa się za obraźliwe. W opracowaniu nazywamy te postacie zgodnie z ich rolą w fabule, na przykład czarnym potworem z „Opowiadania króla Wysp Hebanowych”.