Bolesław Leśmian
Polski poeta i prozaik, twórca nowego typu ballady i setek nowych słów nazywanych leśmianizmami. Autor tomów „Łąka” i „Napój cienisty” oraz baśni „Klechdy sezamowe”. Żył w latach 1877–1937.
Wczesne życie i edukacja
Bolesław Leśmian, a właściwie Lesman, urodził się w Warszawie w zasymilowanej rodzinie inteligencji żydowskiej. Data jego urodzin budzi spory. Za oficjalną uważa się 22 stycznia 1877 roku, zapisaną w odpisie metryki sporządzonym dziesięć lat po narodzinach. Sam poeta w jednym z listów podał rok 1878, a na jego płycie nagrobnej widnieje rok 1879. Ojciec, Józef Lesman, pochodził z rodziny księgarzy i sam był księgarzem. Matka, Emma z domu Sunderland, zmarła na gruźlicę w 1887 roku. Bolesław miał brata Kazimierza i siostrę Aleksandrę.
Młodość spędził w Kijowie. Pod naciskiem ojca ukończył tam prawo na Uniwersytecie Świętego Włodzimierza. Bardziej niż prawo pociągała go jednak poezja. Pierwszą miłością młodego poety była jego krewna, malarka Celina Sunderland.
Debiut i pierwsze dzieła
Leśmian zadebiutował w 1895 roku cyklem wierszy w piśmie „Wędrowiec”, ale długo pozostawał mało znany. Z czasem zmienił nazwisko z Lesman na brzmiące bardziej po polsku Leśmian. Według różnych źródeł wymyślił je jego wuj, poeta Antoni Lange, albo warszawski bywalec salonów Franc Fiszer. Od 1901 roku mieszkał w Warszawie, a potem wyjechał do Niemiec i Francji. W Paryżu zaprzyjaźnił się z rosyjskim poetą Konstantinem Balmontem, a wiosną 1905 roku poślubił malarkę Zofię Chylińską. W latach 1906–1907 pisał też wiersze po rosyjsku i drukował je w pismach rosyjskich symbolistów.
Ważną rolę w jego drodze odegrał Zenon Przesmycki, wydawca pisma „Chimera”, z którym Leśmian współpracował od 1901 roku. Pierwszy tom wierszy, Sad rozstajny, wydał w 1912 roku Jakub Mortkowicz w serii „Pod Znakiem Poetów”. Znalazł się w nim poemat Nieznana podróż Sindbada-Żeglarza. Rok później ukazały się baśnie Klechdy sezamowe i Przygody Sindbada Żeglarza.
Kontekst historyczny
Leśmian zaczynał w epoce Młodej Polski, wśród poetów zafascynowanych symbolizmem i filozofią. Wiele czerpał z myśli Henriego Bergsona i Fryderyka Nietzschego. W pierwszych wierszach przeciwstawiał przeciętnemu mieszczaninowi artystę, odmieńca i „oddaleńca”. Za życia część krytyków uważała go za spóźnionego naśladowcę Młodej Polski. W 1911 roku razem z Januszem Orlińskim i innymi założył w Warszawie Teatr Artystyczny, który przetrwał cztery miesiące. W latach 1912–1914 znów mieszkał we Francji, a w sezonie 1916/1917 kierował razem z Orlińskim Teatrem Polskim w Łodzi.
Po odzyskaniu niepodległości Leśmian, z wykształcenia prawnik, zarabiał jako rejent, czyli notariusz. Jesienią 1918 roku przeniósł się do Hrubieszowa, a w 1922 roku do Zamościa, gdzie miał własną kancelarię. W 1929 roku jego pomocnik zdefraudował dużą sumę pieniędzy, za którą odpowiadał Leśmian. Spłata zadłużenia była dla rodziny ciężkim ciosem. Pomogła mu Dora Lebenthal, z którą był związany uczuciowo. Do niej kierował cykl erotyków W malinowym chruśniaku.
Dojrzałość twórcza
Najważniejsze tomy wierszy wydał w dwudziestoleciu międzywojennym. Były to Łąka (1920) i Napój cienisty (1936), pełne ballad o tematyce filozoficznej. Leśmian stworzył nowy typ ballady, w której ludowy, fantastyczny świat służy pytaniom o Boga, śmierć, naturę i miłość. W jego wierszach występują istoty z polskiego folkloru, a ludzie żyją na granicy kultury i natury. Pisał melodyjnie i przestrzegał ścisłych zasad wersyfikacji.
Największe wrażenie robi jego język. Leśmian tworzył mnóstwo nowych słów, dziś nazywanych leśmianizmami. Chętnie używał przedrostków takich jak „bez-” i „nie-”, które oznaczają brak. W 1933 roku został członkiem Polskiej Akademii Literatury, a w 1935 roku otrzymał Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski. W tym samym roku przeniósł się z żoną i dwiema córkami do Warszawy. Zmarł na atak serca 5 listopada 1937 roku w swoim mieszkaniu przy ulicy Marszałkowskiej. Pochowano go na Cmentarzu Powązkowskim w grobie siostry Aleksandry.
Spuścizna i znaczenie
Po śmierci poety Alfred Tom przygotował do druku tom Dziejba leśna, wydany w 1938 roku. W 1956 roku w Londynie ukazały się baśnie Klechdy polskie, a w latach 1959–1965 trzy tomy pism Z pism…. Dziś Leśmiana uważa się za jednego z najwybitniejszych polskich poetów XX wieku. Jego twórczość uchodzi za niemal nieprzetłumaczalną właśnie z powodu neologizmów. W latach 2010–2012 Państwowy Instytut Wydawniczy wydał jego Dzieła wszystkie.
Wiersze Leśmiana śpiewali Ewa Demarczyk, Magda Umer, Czesław Niemen, Marek Grechuta z Krystyną Jandą i Stare Dobre Małżeństwo. W 1990 roku powstał film Leśmian w reżyserii Leszka Barona, z Piotrem Bajorem w roli poety. W 2017 roku, w 140. rocznicę urodzin, Zamość ogłosił Rok Bolesława Leśmiana. Poeta należy do autorów, których wiersze uczniowie poznają w klasach VII–VIII szkoły podstawowej, a Klechdy sezamowe są jedną z lektur uzupełniających.
Twórczość — Bolesław Leśmian
11 pozycji w układzie chronologicznym.
| Tytuł | Gatunek | Rok |
|---|---|---|
| Sad rozstajny | tom wierszy | 1912 |
| Klechdy sezamowe | baśnie | 1913 |
| Przygody Sindbada Żeglarza | opowieść dla dzieci | 1913 |
| Łąka | tom wierszy | 1920 |
| Napój cienisty | tom wierszy | 1936 |
| Dziejba leśna | tom wierszy, wydany pośmiertnie | 1938 |
| Klechdy polskie | baśnie, wydane pośmiertnie w Londynie | 1956 |
| Z pism… | wybór pism, t. 1–3 | 1959–1965 |
| Skrzypek opętany | dramat mimiczny, wydany pośmiertnie | 1985 |
| Pochmiel księżycowy | wiersze rosyjskie w przekładzie Jerzego Ficowskiego | 1987 |
| Dzieła wszystkie | edycja zbiorowa, t. 1–4 | 2010–2012 |
Częste pytania — Bolesław Leśmian
Kim był Bolesław Leśmian?
Polskim poetą i prozaikiem, żyjącym w latach 1877–1937. Jest twórcą nowego typu ballady i wielu nowych słów, nazywanych leśmianizmami. Napisał między innymi tomy „Łąka” i „Napój cienisty” oraz baśnie „Klechdy sezamowe”.
Kiedy urodził się Leśmian?
Za oficjalną datę uważa się 22 stycznia 1877 roku, zapisaną w odpisie metryki. Sam poeta w jednym z listów podawał rok 1878, a na jego nagrobku widnieje rok 1879. Wszystkie te daty dotyczą jednego człowieka urodzonego w Warszawie.
Dlaczego Leśmian zmienił nazwisko?
Rodzina nazywała się Lesman. Poeta przyjął brzmiącą bardziej po polsku formę Leśmian. Według różnych źródeł zaproponował ją jego wuj Antoni Lange albo warszawski bywalec salonów Franc Fiszer.
Gdzie Leśmian się uczył?
Młodość spędził w Kijowie i tam, pod naciskiem ojca, ukończył prawo na Uniwersytecie Świętego Włodzimierza.
Czym Leśmian zajmował się zawodowo?
Po I wojnie światowej pracował jako rejent, czyli notariusz. Od jesieni 1918 roku mieszkał w Hrubieszowie, a od 1922 roku w Zamościu, gdzie miał własną kancelarię. Do Warszawy wrócił w 1935 roku.
Czy Jan Brzechwa był krewnym Leśmiana?
Tak. Jan Brzechwa był jego stryjecznym bratem. To Leśmian wymyślił mu pseudonim Brzechwa, czyli nazwę części strzały.
Co to są leśmianizmy?
To nowe słowa tworzone przez Leśmiana, na przykład czasowniki od kolorów i materiałów albo złożone nazwy w rodzaju „dąb-samograj”. W „Klechdach sezamowych” są to między innymi słowa „błękitnij”, „marmurowieją” i „zabłękitniało”.
Kiedy Leśmian zadebiutował?
Pierwsze wiersze opublikował w 1895 roku w piśmie „Wędrowiec”. Pierwszy tom wierszy, „Sad rozstajny”, wydał dopiero w 1912 roku.
Czy Leśmian był członkiem Polskiej Akademii Literatury?
Tak. Został jej członkiem w 1933 roku, gdy Akademia powstała. Należał do niej aż do śmierci w 1937 roku.
Czy Leśmian napisał inne baśnie?
Tak. W 1913 roku wydał też „Przygody Sindbada Żeglarza”, a po jego śmierci, w 1956 roku w Londynie, ukazały się „Klechdy polskie”.
Kiedy i gdzie zmarł Leśmian?
Zmarł na atak serca 5 listopada 1937 roku w swoim warszawskim mieszkaniu przy ulicy Marszałkowskiej. Pochowano go na Cmentarzu Powązkowskim w grobie jego siostry Aleksandry.
Czy Leśmian pisał po rosyjsku?
Tak. W latach 1906–1907 napisał dwa cykle wierszy po rosyjsku i ogłosił je w pismach rosyjskich symbolistów. W polskim przekładzie Jerzego Ficowskiego ukazały się w 1987 roku jako „Pochmiel księżycowy”.