Problematyka — Zemsta (nowela)
Motywy, symbole i interpretacja — z odwołaniem do konkretnych scen utworu.
Zemsta czy praca
Rozmowa w kawiarni przedstawia dwie odpowiedzi na krzywdę. Goldberg chce odpłacać dziesięciokrotnie, nie oszczędzając dzieci i kobiet. Czerski uważa, że skoro naród stracił ziemię, musi nadrobić tę stratę pracą, wiedzą i uczciwością. Miler stoi pośrodku i przez większą część noweli skłania się ku zemście. Wizje w zwierciadle rozstrzygają spór na korzyść Czerskiego. Tak właśnie myślał sam Prus, który jako pozytywista od lat namawiał rodaków do pracy organicznej.
Zło rodzi zło
Najważniejszą myśl noweli wypowiada Ahamkara słowami o kąkolu i pszenicy. Prusacy krzywdzą Polaków, lecz ta krzywda obraca się przeciw nim samym. Sprowadzeni koloniści stają się leniwi i okrutni, a bezprawie rozsadza całe państwo. Według Prusa niesprawiedliwość najpierw uderza w ofiary, ale prędzej czy później dosięga sprawców. Z tego samego powodu zemsta Milera obróciłaby się przeciw Polakom.
Pakt z siłą zła
Ahamkara nigdzie nie nazywa się diabłem, ale zachowuje się jak bohater dawnych opowieści o cyrografie. Zjawia się, gdy Miler wspomina o oddaniu duszy, zna jego myśli i proponuje potęgę w zamian za duszę. Daje jednak władzę wyłącznie do szkodzenia. Miler zrywa pakt w chwili, gdy rozumie jego skutki, i jest gotów za to zginąć. Prus odwraca w ten sposób znany motyw. Bohater nie przegrywa duszy, lecz odzyskuje wolność dzięki temu, że zaczął myśleć o innych.
Germanizacja i wywłaszczenie
Tłem noweli jest polityka Prus wobec Polaków w Poznańskiem. Władze odbierały Polakom ziemię i sprowadzały niemieckich osadników. W wizji koloniści wznoszą toasty za Bismarcka i Bülowa, a Polaków nazywają bydłem, które ma dla nich pracować. Prus pokazuje tę politykę jako zbrodnię i zarazem jako błąd, który osłabia samych Niemców.
Utopia i jej cienie
Przyszła Polska w Afryce jest krainą ludzi pracowitych, uczciwych i wynalazczych. Polacy porzucają przechwałki i wspominanie dawnych bitew, a cenią tylko to, co sami wytworzą. W tym obrazie są jednak elementy, które dziś budzą sprzeciw. Związek decyduje, komu wolno mieć dzieci, a wykluczenie z niego prowadzi do samobójstwa. Afryka jest przedstawiona jak pusta ziemia, którą można rozdawać, a jej mieszkańcy jak ludy potrzebujące przewodników. Badacze zwracają uwagę, że to spojrzenie typowe dla Europejczyków początku XX wieku, a pomysł decydowania o prawie do rodzicielstwa przypomina późniejsze państwa totalitarne. Obraz Polonii pokazuje więc marzenia ludzi tamtej epoki i nie należy go traktować jak gotowego wzoru.
Odpowiedzialność za naród
Miler zrywa umowę dopiero wtedy, gdy rozumie, że jego czyny spadną na rodaków. Gotów był zginąć, ale nie zgodził się zgubić narodu. Według Prusa patriota nie kieruje się gniewem, tylko myśli o tym, co jego czyny przyniosą przyszłym pokoleniom. Ostatnie zdanie łączy tę myśl z biblijnym przekonaniem, że zemsta nie należy do człowieka.