Trzej muszkieterowie

O książce

Trzej muszkieterowie to powieść przygodowa i historyczna Aleksandra Dumasa (ojca). Ukazywała się w odcinkach w paryskim dzienniku „Le Siècle” od marca do lipca 1844 roku i w tym samym roku wyszła jako książka. Akcja toczy się we Francji i w Anglii w latach 1625–1628, za panowania króla Ludwika XIII, gdy faktyczną władzę sprawuje kardynał Richelieu.

Bohaterem jest osiemnastoletni d’Artagnan, ubogi szlachcic z Gaskonii, który przyjeżdża do Paryża z listem polecającym do kapitana muszkieterów, pana de Tréville. Już pierwszego dnia wyzywa na pojedynek trzech muszkieterów, Atosa, Portosa i Aramisa, a kilka godzin później walczy razem z nimi przeciw gwardzistom kardynała. Odtąd czterej przyjaciele trzymają się razem. Pomagają królowej Annie Austriaczce odzyskać diamentowe zapinki, które podarowała księciu Buckinghamowi, i walczą pod La Rochelle. Ścigają też Milady, agentkę kardynała, która mści się na d’Artagnanie i zabija jego ukochaną, Konstancję Bonacieux.

Powieść jest lekturą uzupełniającą w klasach IV–VIII szkoły podstawowej. Nauczyciel może zadać całość albo jej część, a opracowanie obejmuje cały tekst. Wolne Lektury udostępniają powieść w dwóch tomach. Tom I ma dwadzieścia siedem rozdziałów, a tom II czterdzieści rozdziałów i epilog, ponumerowane od nowa. Razem to sześćdziesiąt siedem rozdziałów.

Cytaty pochodzą z przekładu, którego tłumacz nie jest znany. Wolne Lektury opracowały tekst na podstawie wydania Biblioteki Rodzinnej (Warszawa 1927), które nie podawało nazwiska tłumacza. W tym przekładzie przyjaciele d’Artagnana nazywają się Atos, Portos i Aramis, tak jak w szkole (po francusku Athos, Porthos, Aramis). Królowa to „Anna Austriacka”, a nie Anna Austriaczka, Buckingham nosi imię Jerzy Villiers, a słowo „milady” jest pisane małą literą, jak tytuł. Milady występuje też jako lady Clarick, hrabina de Winter, Karolina Backson i hrabina de la Fère. Panią Bonacieux tłumacz rzadko nazywa po imieniu Konstancja, a kardynała częściej „Jego Eminencją” niż Richelieu. W opracowaniu używamy form szkolnych, czyli Anna Austriaczka, Milady de Winter i Konstancja Bonacieux. Przekład ma dawną składnię i pojedyncze błędy, na przykład w jednym miejscu królem Anglii nazywa Jakuba I, choć od 1625 roku panował Karol I.

Czas i miejsce akcji

Akcja zaczyna się w pierwszy poniedziałek kwietnia 1625 roku w miasteczku Meung, a kończy jesienią 1628 roku. Pierwsza część, z intrygą wokół diamentowych zapinek, trwa kilka miesięcy 1625 roku i kończy się balem w paryskim ratuszu na początku października. Druga część przenosi bohaterów do obozu pod La Rochelle, oblężoną twierdzą hugenotów. Ostatnie rozdziały rozgrywają się latem 1628 roku. Epilog podaje, że La Rochelle skapitulowała 28 października 1628 roku. Narrator często przeskakuje o tygodnie i miesiące, dlatego kolejne zdarzenia nie zawsze dają się dokładnie datować.

Miejsca akcji:

• Meung z oberżą „Pod Wolnym Młynarzem”, gdzie d’Artagnan pierwszy raz spotyka Rocheforta i Milady;
• Paryż: ulica des Fossoyeurs, gdzie d’Artagnan wynajmuje pokój u Bonacieux, ulica du Vieux-Colombier z pałacem pana de Tréville i mieszkaniem Portosa, ulica Férou, przy której mieszka Atos, ulica Vaugirard z mieszkaniem Aramisa, ulica de la Harpe, ulica aux Ours z domem prokuratora Coquenarda, Place Royale z pałacem Milady, plac Saint-Sulpice, Luwr, Luksemburg, klasztor karmelitów bosych, przy którym odbywa się pierwszy pojedynek, gospoda „Pomme de Pin”, kościół Saint-Leu, Bastylia, więzienie For-l’Évêque, pałac kardynała i ratusz, gdzie odbywa się bal;
• okolice Paryża: Saint-Cloud z pawilonem, z którego porwano Konstancję, Saint-Germain, dokąd d’Artagnan jedzie za Milady, oraz droga do Chaillot;
• droga do Anglii: Chantilly z oberżą, w której zostaje Portos, Beauvais, Crèvecœur, gdzie ranny Aramis zostaje na plebanii, Amiens, gdzie Atos zamyka się w piwnicy oberży, i Calais, gdzie d’Artagnan walczy z hrabią de Wardes;
• Anglia: port Dover, Windsor, gdzie d’Artagnan odnajduje Buckinghama, i Londyn z pałacem księcia;
• droga powrotna przez Saint-Valery, Neufchâtel, Écouis i Pontoise;
• obóz pod La Rochelle: kwatera gwardii w Minimes, bastion Świętego Gerwazego, oberże „Parpaillot” i „Pod Czerwonym Gołębnikiem” oraz warownia La Pointe u ujścia Charente, skąd Milady odpływa do Anglii;
• Portsmouth i odosobniony zamek lorda Wintera nad morzem, w którym więziona jest Milady, a także pałac, w którym Felton zabija Buckinghama;
• północ Francji: port Boulogne, Arras, gdzie d’Artagnan znów widzi Rocheforta, klasztor karmelitek w Béthune, gdzie umiera Konstancja, Lillers, wioska Festubert, miasteczko Armentières i brzeg rzeki Lys, nad którą zostaje stracona Milady;
• Surgères, gdzie kardynał przyjmuje d’Artagnana po powrocie.

Kluczowe wątki

Przyjaźń czterech. D’Artagnan wyzywa trzech muszkieterów na pojedynki, ale zamiast z nimi walczy u ich boku z gwardzistami kardynała. Od tej chwili czterej przyjaciele dzielą pieniądze, kłopoty i niebezpieczeństwa. Ich zasadę d’Artagnan ujmuje w słowach „wszyscy za jednego, jeden za wszystkich”.

Diamentowe zapinki. Królowa Anna daje księciu Buckinghamowi dwanaście zapinek, które dostała od męża. Kardynał namawia króla, by kazał jej włożyć je na bal, a Milady odcina księciu dwie z nich w Anglii. D’Artagnan pędzi do Londynu i wraca z zapinkami na czas. Jego przyjaciele zostają po drodze ranni lub zatrzymani.

Miłość do Konstancji. D’Artagnan zakochuje się w pani Bonacieux, młodej żonie swojego gospodarza i powiernicy królowej. Konstancja zostaje porwana, potem uwolniona przez królową i ukryta w klasztorze. Gdy przyjaciele wreszcie ją odnajdują, Milady zdąży ją otruć.

Walka z Milady. D’Artagnan uwodzi Milady podstępem i odkrywa jej tajemnicę, piętno kata na ramieniu. Okazuje się, że to dawna żona Atosa. Od tej chwili Milady próbuje zabić d’Artagnana, a po zabójstwie Buckinghama i śmierci Konstancji przyjaciele ją ścigają, sądzą i oddają w ręce kata.

Gra z kardynałem. Richelieu jest przeciwnikiem muszkieterów, ale ceni ich odwagę i chce ich mieć po swojej stronie. D’Artagnan odrzuca jego propozycję służby. Na końcu kardynał, zamiast go ukarać, daje mu patent oficera muszkieterów.

Oblężenie La Rochelle. W drugiej części bohaterowie biorą udział w oblężeniu twierdzy hugenotów. Najsłynniejszym epizodem jest śniadanie w bastionie Świętego Gerwazego, gdzie czterej przyjaciele przez godzinę odpierają ataki obrońców miasta.

Geneza utworu

Dumas pisał Trzech muszkieterów razem z Auguste’em Maquetem, historykiem i pisarzem, z którym współpracował od końca lat 30. XIX wieku. Według ustaleń biografów Maquet szukał źródeł i przygotowywał pierwszy szkic, a Dumas pisał ostateczny tekst, dialogi i zakończenia rozdziałów. Na stronach tytułowych widniało tylko nazwisko Dumasa.

Głównym źródłem były Pamiętniki pana d’Artagnana, które Gatien de Courtilz de Sandras wydał w 1700 roku. To zmyślone wspomnienia prawdziwego muszkietera, Charles’a de Batz-Castelmore d’Artagnana z Gaskonii. Z nich Dumas wziął wiele epizodów i nazwisk. Wątki pani Bonacieux i Milady dodali sami autorzy. Prawdziwymi postaciami są król Ludwik XIII, kardynał Richelieu, królowa Anna Austriaczka, książę Buckingham, pan de Tréville i John Felton, zabójca Buckinghama.

Powieść drukował dziennik „Le Siècle”, który przyciągał czytelników właśnie powieściami w odcinkach. Dlatego książka składa się z krótkich rozdziałów, które często kończą się zaskoczeniem. Sukces był natychmiastowy. Dumas napisał dwa ciągi dalsze, Dwadzieścia lat później (1845) i Wicehrabiego de Bragelonne (1848–1850). Pierwszy polski przekład ukazał się w 1846 roku. Powieść wiele razy sfilmowano, między innymi w 1921 roku (reżyseria Fred Niblo), w 1973 roku (Richard Lester), w 2011 roku (Paul W.S. Anderson) i w 2023 roku (Martin Bourboulon).

Znaczenie tytułu

Tytuł mówi o trzech muszkieterach, Atosie, Portosie i Aramisie, choć głównym bohaterem jest czwarty, d’Artagnan. Przez większą część powieści d’Artagnan nie jest jeszcze muszkieterem, lecz kadetem w gwardii pana des Essarts. Do kompanii muszkieterów przechodzi dopiero pod La Rochelle, po wyprawie do bastionu Świętego Gerwazego.

Tytuł pokazuje też, kim d’Artagnan chce się stać. Trzej przyjaciele są dla niego wzorem, a on chce dorównać doświadczonym żołnierzom. Z czasem przewyższa ich stopniem. Na końcu zostaje namiestnikiem muszkieterów, a trzej towarzysze odchodzą ze służby.

Kompozycja, narracja, język

Trzej muszkieterowie to powieść przygodowa z tłem historycznym, zwana też powieścią płaszcza i szpady. Ma dwie wyraźne części. Pierwsza dotyczy diamentowych zapinek i kończy się balem w ratuszu. Druga zaczyna się od kłopotów z umundurowaniem na wojnę, a jej osią jest walka z Milady, zakończona sądem nad rzeką Lys. Krótki epilog opowiada o dalszych losach bohaterów.

Narrator jest wszechwiedzący i często zwraca się wprost do czytelnika. Przeskakuje między wątkami, na przykład zostawia d’Artagnana pod La Rochelle i przenosi się do więzienia Milady w Anglii. Niektóre wydarzenia poznajemy z opowieści postaci. Historię hrabiego i jego napiętnowanej żony opowiada pijany Atos, a przeszłość Milady wyjawia na sądzie kat z Lille. Wiele rozdziałów kończy się w napięciu, co wynika z druku w odcinkach.

Dużo miejsca zajmują żywe dialogi, pełne żartów, przechwałek i ciętych odpowiedzi. Każdy z przyjaciół ma inny sposób mówienia. Atos mówi mało i dobitnie, Portos chełpliwie, Aramis wtrąca łacinę i teologię, a Gaskończyk d’Artagnan bywa zuchwały. W przekładzie z 1927 roku nie brak dawnych słów i zwrotów, na przykład „rzekł”, „jeżeli łaska”, „do kaduka”, „liwry” i „pistole”.