Tajemniczy ogród

O książce

Tajemniczy ogród (w oryginale The Secret Garden) to powieść dla dzieci i młodzieży Frances Hodgson Burnett. Od listopada 1910 do sierpnia 1911 roku drukował ją w odcinkach amerykański miesięcznik „The American Magazine”. W sierpniu 1911 roku wyszła jako książka w Nowym Jorku, a jesienią w Londynie. Dziś uchodzi za najlepszą powieść autorki i za klasykę literatury dziecięcej.

Bohaterką jest dziesięcioletnia Mary Lennox, rozpieszczona i nielubiana jedynaczka, która w Indiach traci oboje rodziców podczas epidemii cholery. Opiekę nad nią przejmuje wuj, Archibald Craven, właściciel starego dworu Misselthwaite Manor w Yorkshire. Wuj prawie nie bywa w domu, a dziewczynka zostaje sama w budynku, w którym jest około stu zamkniętych pokoi. Od pokojówki Marty dowiaduje się, że w parku jest ogród zamknięty na klucz od śmierci żony pana Cravena. Szukając wejścia, Mary zmienia się z kapryśnej, chorowitej dziewczynki w dziecko zdrowe i ciekawe świata. Pomagają jej w tym przyroda, gil, stary ogrodnik Ben Weatherstaff i brat Marty, Dick. Potem Mary sama zaczyna pomagać innym, przede wszystkim choremu kuzynowi Colinowi.

Podstawa programowa szkoły podstawowej w wersji z 2024 roku umieszcza Tajemniczy ogród na liście przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII. Rozporządzenie wymienia go z tytułu, ale pozwala zamiast niego przeczytać inną powieść Frances Hodgson Burnett. To opracowanie obejmuje całą powieść, czyli dwadzieścia siedem rozdziałów.

Cytaty pochodzą z pierwszego polskiego przekładu, autorstwa Jadwigi Włodarkiewiczowej. Ukazał się po raz pierwszy w 1914 roku nakładem Gebethnera i Wolffa. Wolne Lektury udostępniają go według wydania tej samej oficyny datowanego na 1917 rok jako tekst z domeny publicznej. Tłumaczka spolszczyła część imion i nazw. Angielski Dickon to u niej Dick, Martha to Marta, a Susan Sowerby to Zuzanna Sowerby. Ptak, który wskazuje Mary klucz, w oryginale jest rudzikiem (robin), a w przekładzie gilem. Dziwna pisownia „wrucę” w liściku Dicka naśladuje błędy ortograficzne, które Dickon robi w oryginale. W opracowaniu używamy form z tego przekładu, bo w nim powieść czyta większość uczniów.

Czas i miejsce akcji

W powieści nie ma dat. Akcja toczy się w czasach, gdy powstawała książka, czyli na początku XX wieku, kiedy Indie należały do imperium brytyjskiego. Zaczyna się w upalny poranek w Indiach, gdy wybucha epidemia cholery. Mary przyjeżdża do Yorkshire pod koniec zimy, a w ogrodzie pracuje przez wiosnę i lato. Colin pierwszy raz wjeżdża do ogrodu w pełni wiosny. Pan Craven podróżuje przez lato, a jesienią, nad jeziorem Como, śni mu się głos zmarłej żony. Wraca do domu, gdy w ogrodzie kwitną jesienne kwiaty. Główna akcja obejmuje więc mniej więcej jeden rok.

Miejsca akcji:

• Indie, a w nich dom państwa Lennoxów z werandą i ogrodem, w którym Mary bawi się w sadzenie kwiatów, i dom ubogiego pastora Crawforda, gdzie dziewczynka mieszka przez kilka dni po śmierci rodziców,
• statek, którym Mary płynie do Anglii pod opieką żony pewnego oficera,
• Londyn, gdzie w hotelu odbiera ją pani Medlock, i pociąg do Yorkshire,
• stacja kolejowa i wieś Thwaite ze sklepem, w którym Dick kupuje nasiona i narzędzia,
• wrzosowisko, przez które Mary jedzie nocą powozem i które z czasem zaczyna kochać,
• Misselthwaite Manor, sześćsetletni dwór z prawie setką pokoi, a w nim pokoje Mary, galeria portretów, buduar z gablotą stu słoni z kości słoniowej, ukryty pokój Colina z portretem jego matki, gabinet pana Cravena, biblioteka oraz kuchnia i kredens, gdzie plotkuje służba,
• ogrody i park, czyli ogród z fontanną, ogrody warzywne otoczone murami, sad, Wielka Aleja wzdłuż porośniętego bluszczem muru, laurowa ścieżka prowadząca do lasu, w którym Mary poznaje Dicka, a dzieci pieką potem kartofle i jajka w piecyku z ziemi, oraz aleja rododendronów,
• tajemniczy ogród, otoczony murem ogród zmarłej pani Craven, z różami, starym drzewem, altanami z barwinku i kamiennymi wazonami,
• chata Sowerbych na wrzosowisku, pięć mil od dworu, z warzywnym ogródkiem Dicka,
• miejsca podróży Archibalda Cravena, czyli fiordy norweskie, Szwajcaria, dolina w Tyrolu austriackim i willa nad jeziorem Como we Włoszech.

Kluczowe wątki

Przemiana Mary. W Indiach Mary miała służbę, która spełniała każdą jej zachciankę, ale nikt jej nie kochał. W Yorkshire nikt jej nie obsługuje tak jak dawniej. Marta każe jej ubierać się samodzielnie i wysyła ją na dwór. Bieganie na wietrze, skakanka i praca w ogrodzie dają jej apetyt i siły. Z czasem dziewczynka zaczyna lubić ludzi, a nawet zastanawia się, czy sama siebie lubi.

Odnaleziony ogród. Gil pokazuje Mary zakopany klucz, a potem wiatr odsłania drzwi ukryte pod bluszczem. Dziewczynka sama zaczyna wyrywać chwasty wokół kiełków. Dick przynosi narzędzia i nasiona, uczy ją rozpoznawać żywe róże i dochowuje tajemnicy. Ogród, który wydawał się martwy, budzi się do życia.

Colin. Płacz słyszany nocą prowadzi Mary do ukrytego pokoju jej kuzyna. Colin jest przekonany, że wyrośnie mu garb i że wkrótce umrze. Wszyscy mu ulegają, więc stał się małym tyranem. Mary nie pozwala sobą rządzić, kłóci się z nim, a w czasie napadu histerii ogląda jego plecy i stwierdza, że nie ma na nich żadnego garbu.

Uzdrowienie. Dick wozi Colina do tajemniczego ogrodu. Gdy stary Ben Weatherstaff zagląda przez mur i nazywa chłopca kaleką, Colin ze złości wstaje z fotela. Odtąd ćwiczy chodzenie, pracuje w ogrodzie i wierzy w „czary”, czyli w siłę, która każe roślinom rosnąć. Dzieci ukrywają przed domownikami, że Colin wraca do zdrowia, bo chłopiec chce sam powiedzieć o tym ojcu.

Ojciec i syn. Archibald Craven od śmierci żony unika domu i syna, który przypomina mu zmarłą. W czasie podróży po Europie powoli odzyskuje spokój. Śni mu się głos żony, która woła, że jest „w ogrodzie”, a zaraz potem dostaje list od Zuzanny Sowerby z prośbą o powrót. W Misselthwaite przy drzwiach do ogrodu wpada na niego syn, zdrowy i roześmiany.

Geneza utworu

Frances Hodgson Burnett zaczęła pisać powieść wiosną 1909 roku, gdy urządzała ogród przy swoim domu w Plandome na Long Island pod Nowym Jorkiem. Roboczy tytuł brzmiał Mistress Mary, czyli „Panna Mary”, od angielskiej rymowanki, którą w powieści przedrzeźniają Mary dzieci pastora. Inspiracją był prawdopodobnie różany ogród otoczony murem w angielskiej posiadłości Great Maytham Hall w Kencie, w której pisarka mieszkała przez kilka lat. Pisała tam w ogrodzie, a towarzyszył jej zaprzyjaźniony rudzik. Opowiedziała o nim później w tekście My Robin (Mój rudzik, 1912).

Na powieść wpłynęły też poglądy autorki. Od lat osiemdziesiątych XIX wieku Burnett interesowała się nauką chrześcijańską (Christian Science), spirytyzmem i ruchem Nowej Myśli. Ruchy te głosiły, że dobre myśli mogą leczyć ciało, a pisarka szukała w nich pocieszenia zwłaszcza po śmierci starszego syna. Widać to w „czarach” Colina i w ostatnim rozdziale, gdzie narrator mówi, że myśl może być silna jak bateria elektryczna. Już w czasach autorki zauważono też podobieństwo do Dziwnych losów Jane Eyre Charlotte Brontë, w której sierota trafia do tajemniczego dworu z nieobecnym panem.

Pierwszy polski przekład, Jadwigi Włodarkiewiczowej, ukazał się już w 1914 roku i przez dziesięciolecia był wznawiany. Później powieść tłumaczyli między innymi Zofia Siewak-Sojka, Anna Staniewska, Zbigniew Batko i Paweł Beręsewicz. Najbardziej znaną ekranizacją jest film Agnieszki Holland z 1993 roku, w którym panią Medlock zagrała Maggie Smith.

Znaczenie tytułu

Tajemniczy ogród to otoczony murem ogród zmarłej pani Craven. Po jej śmierci mąż zamknął drzwi, zakopał klucz i zakazał o nim mówić. Mary nazywa go swoim „Tajemniczym Ogrodem”, bo nikt nie wie, że tam bywa. Ogród jest jej kryjówką, „gniazdkiem”, jak mówi Dick, który porównuje dziewczynkę do mysikrólika strzegącego gniazda.

Tytuł ma też drugie znaczenie. Ogród jest obrazem bohaterów. Wygląda na martwy, a pod szarymi gałęziami kryje się życie, które budzi się, gdy ktoś się nim zajmie. Tak samo zaniedbane dzieci, Mary i Colin, rozkwitają dzięki opiece, pracy i przyjaźni. Tajemnicami są też ukryty pokój Colina i płacz słyszany nocą na korytarzach. Odkrycie wszystkich sekretów domu leczy w końcu całą rodzinę.

Kompozycja, narracja, język

Powieść składa się z dwudziestu siedmiu rozdziałów z tytułami. Akcja ma porządek chronologiczny i biegnie razem z porami roku. Pod koniec zimy Mary odkrywa ogród, wiosną pracuje w nim z Dickiem, latem Colin wraca do zdrowia, a jesienią przyjeżdża jego ojciec. Pierwsza część jest historią Mary, druga skupia się na Colinie, a ostatni rozdział przenosi się do Europy, by opowiedzieć o przemianie Archibalda Cravena. Kulminacją jest scena, w której Colin wstaje z fotela na oczach Bena.

Narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący. Komentuje wydarzenia, zwraca się do czytelnika, a w ostatnim rozdziale wygłasza krótki wykład o sile myśli. W rozdziale dwudziestym piątym patrzy na dzieci oczami gila, który wysiaduje jaja z samiczką i uważa chodzącego Colina za pisklę uczące się latać.

Postacie różnią się sposobem mówienia. Marta, Dick, Ben i Zuzanna Sowerby mówią gwarą Yorkshire, a Mary i Colin uczą się jej dla zabawy. Przekład Włodarkiewiczowej oddaje tę gwarę ludowymi zwrotami w rodzaju „Ojoj!” czy „Oj, co to, to prawda!” i formami takimi jak „jakem” czy „tom myślała”. Ma też dziś już dawne słowa, na przykład „ochmistrzyni”, „bona”, „kredens” czy „łoże z baldachimem”. Colin w napuszony sposób wydaje rozkazy, dlatego Mary porównuje go do młodego radży.