Streszczenie — Tajemniczy ogród

Dziesięcioletnia Mary Lennox po śmierci rodziców w Indiach trafia do wuja, Archibalda Cravena, do ponurego dworu Misselthwaite na wrzosowiskach Yorkshire. Pokojówka Marta opowiada jej o ogrodzie, zamkniętym od śmierci pani Craven. Gil pomaga Mary znaleźć zakopany klucz i ukryte drzwi. Z Dickiem, bratem Marty, dziewczynka przywraca ogród do życia i sama nabiera sił. Nocny płacz prowadzi ją do kuzyna Colina, który od urodzenia leży w łóżku, przekonany, że będzie garbaty i umrze. Mary i Dick zabierają go do ogrodu. Tam Colin wstaje, uczy się chodzić i wraca do zdrowia. Ojciec, wezwany listem przez Zuzannę Sowerby, wraca i spotyka zdrowego syna.

Rozdział I. Nikt się nie ostał

Mary Lennox urodziła się w Indiach. Ojciec jest zajęty pracą, a piękna matka zabawami, więc dziewczynką zajmuje się hinduska niania. Mary rośnie na chorowite, samolubne dziecko, które bije służących. Gdy ma około dziewięciu lat, wybucha cholera. Umiera niania, a potem oboje rodzice, służba ucieka, a o dziewczynce wszyscy zapominają. Po pewnym czasie znajdują ją oficerowie, a młody Barney mówi jej, że nikt nie przeżył.

Rozdział II. Panna Mary kapryśnica

Mary trafia na kilka dni do domu ubogiego pastora Crawforda. Jego syn Bazyli przezywa ją „Panną Mary kapryśnicą” i mówi, że pojedzie do wuja, Archibalda Cravena. Do Anglii płynie pod opieką żony pewnego oficera, a w Londynie odbiera ją pani Medlock, gospodyni pana Cravena. W pociągu pani Medlock opowiada, że dwór ma sześćset lat i prawie sto pokoi, w większości zamkniętych. Pan Craven ma krzywe plecy, a od śmierci ukochanej żony unika ludzi.

Rozdział III. Przez wrzosowisko

Na stacji Thwaite czeka powóz, który wiezie je nocą przez wrzosowisko. Mary wydaje się ono ciemnym morzem. W olbrzymim holu stary Pitcher, służący pana Cravena, oznajmia, że pan nie chce widzieć dziewczynki i rano wyjeżdża do Londynu. Pani Medlock prowadzi Mary do dwóch pokoi i każe jej się ich trzymać.

Rozdział IV. Marta

Rano w pokoju sprząta Marta, wesoła wiejska dziewczyna, która mówi gwarą Yorkshire. Dziwi się, że Mary nie umie się sama ubrać, i opowiada o swojej rodzinie z dwanaściorgiem dzieci i o bracie Dicku, którego lubią zwierzęta. Mówi też o ogrodzie zamkniętym od dziesięciu lat, którego klucz pan Craven zakopał. Mary chodzi po ogrodach warzywnych i sadzie, ale nie znajduje drzwi. Poznaje starego ogrodnika Bena Weatherstaffa i jego oswojonego gila. Ben mówi, że on i Mary są ulepieni z tej samej gliny, a gil przylatuje z ogrodu, do którego nie ma wejścia.

Rozdział V. Krzyk w korytarzu

Mary codziennie biega po ogrodach i po raz pierwszy w życiu jest głodna. Odkrywa długi mur porośnięty bluszczem, za którym mieszka gil. Wieczorem Marta opowiada jej, że ogród należał do pani Craven. Pewnego dnia złamała się gałąź starego drzewa, pani Craven upadła na ziemię i zmarła następnego dnia. W wyciu wiatru Mary słyszy płacz dziecka. Marta upiera się, że to wiatr albo kuchenna dziewczyna, którą bolą zęby.

Rozdział VI. „A jednakże ktoś płakał”

Pada deszcz, więc Mary nie może wyjść. Marta opowiada o Dicku, który oswoił młodego liska i wronę Sadzę. Mary rusza na wędrówkę po pustych pokojach dworu. Ogląda portrety, w tym portret dziewczynki z zieloną papugą, bawi się stu słoniami z kości słoniowej i znajduje mysią rodzinę w aksamitnej poduszce. Wracając, znów słyszy płacz. Wtedy pojawia się rozgniewana pani Medlock i odprowadza ją do pokoju, grożąc, że ją zamknie.

Rozdział VII. Klucz od ogrodu

Wypogadza się. Marta idzie na wychodne do domu, a Mary mówi, że chciałaby zobaczyć chatę Sowerbych. Gdy dziewczynka mówi, że nikt jej nie lubi, Marta pyta, czy ona sama siebie lubi. Ben Weatherstaff zapowiada, że wiosna jest blisko i z ziemi wyjdą krokusy, pierwiosnki i narcyzy. Gil skacze przy Mary po grządce rozkopanej przez psa. W świeżej ziemi dziewczynka znajduje stary klucz i domyśla się, że to klucz od ogrodu.

Rozdział VIII. Gil wskazał drogę

Marta wraca z domu z prezentem od matki. To skakanka kupiona od wędrownego handlarza za dwa pensy. Mary, choć nie przywykła dziękować, sztywno dziękuje Marcie. Skacze po ogrodach, aż dochodzi do muru, na którym siedzi gil. Podmuch wiatru odchyla bluszcz, a pod nim Mary widzi klamkę i zamek. Klucz pasuje. Dziewczynka otwiera drzwi i wchodzi do tajemniczego ogrodu.

Rozdział IX. Najdziwniejszy dom

Ogród wygląda na martwy. Pnące róże okrywają mury i drzewa szarą zasłoną. Mary znajduje jednak w ziemi bladozielone kiełki i patykiem robi im miejsce, wyrywając trawę. Pracuje kilka godzin i z apetytem zjada obiad. Marta tłumaczy jej, czym są cebulki kwiatów, i radzi napisać do Dicka, by kupił w Thwaite nasiona i narzędzia. Mary pisze list pod dyktando Marty i dołącza pieniądze. Wieczorem znów słyszy płacz w głębi domu.

Rozdział X. Dick

Przez tydzień Mary pracuje w ogrodzie i zaprzyjaźnia się z Benem. Ogrodnik opowiada o pani, która kochała róże, i przyznaje, że czasem chodzi przy nich pracować, ale w tym roku nie był tam z powodu reumatyzmu. W lesie za laurową ścieżką Mary spotyka chłopca, który gra na fujarce wiewiórce, bażantowi i królikom. To Dick, który przyniósł narzędzia i nasiona. Pyta, gdzie jest jej ogródek. Mary wyznaje, że „ukradła” ogród, i prowadzi go do tajemniczego ogrodu.

Rozdział XI. Gniazdko mysikrólika

Dick nacina gałęzie i pokazuje Mary, że większość róż żyje. Razem wycinają suche pędy i spulchniają ziemię. Dick zauważa, że ktoś przycinał krzewy w ciągu ostatnich dziesięciu lat. Mary mówi, że lubi już pięć osób, czyli matkę Dicka, Martę, gila, Bena i jego samego. Pyta, czy on ją lubi, a Dick odpowiada, że bardzo. Obiecuje, że nie zdradzi tajemnicy, tak jak nie zdradziłby gniazda mysikrólika.

Rozdział XII. „Czy mogłabym dostać kawałek ziemi?”

Pan Craven wraca na krótko i wzywa Mary do gabinetu, bo namówiła go do tego matka Marty. Mary widzi, że wuj nie jest garbaty, tylko przygarbiony i bardzo smutny. Prosi, by nie dawał jej jeszcze guwernantki, i pyta, czy mogłaby dostać kawałek ziemi. Wuj pozwala jej wziąć, gdzie zechce, i dodaje, by tchnęła w nią życie. Zapowiada, że wyjeżdża na całe lato. Gdy Mary wraca do ogrodu, Dicka już nie ma. Na krzaku róży wisi jego rysunek ptaka w gniazdku i napis „Ja tu wrucę”.

Rozdział XIII. „Jestem Colin”

W deszczową noc Mary znów słyszy płacz i idzie za nim ciemnymi korytarzami. W pokoju z wielkim łożem znajduje bladego chłopca. To Colin Craven, syn wuja. Mówi, że jest chory, będzie garbaty jak ojciec i niedługo umrze, a ojciec nie chce go widzieć, bo przy jego narodzinach zmarła matka. Pokazuje Mary portret matki zasłonięty jedwabną kotarą. Gdy słyszy o zamkniętym ogrodzie, chce kazać go otworzyć. Mary błaga go, by zachował tajemnicę, i usypia go, nucąc hinduską piosenkę.

Rozdział XIV. Młody radża

Marta jest przerażona, że straci miejsce, ale Colin wzywa ją i każe milczeć. Opowiada Mary, że wszyscy, nawet doktor Craven, kuzyn ojca, który odziedziczyłby majątek, czekają na jego śmierć. Mary opowiada mu o Dicku i wrzosowisku, a dzieci po raz pierwszy śmieją się razem. Przypominają sobie, że są kuzynami. Wtedy wchodzą doktor Craven i pani Medlock, którzy stają jak wryci na widok Mary. Colin oświadcza, że dziewczynka ma przychodzić, kiedy on zechce.

Rozdział XV. Budowanie gniazdka

Przez tydzień deszczu Mary codziennie siedzi u Colina, który przestaje mieć napady. Colin opowiada, że nie znosi, gdy ktoś na niego patrzy, ale wzroku Dicka by się nie bał. W pierwszy słoneczny ranek Mary biegnie do ogrodu i zastaje tam Dicka z liskiem Kapitanem i wroną Sadzą. Widzą, jak gil buduje gniazdo. Mary opowiada Dickowi o Colinie, a chłopiec mówi, że trzeba go przywieźć do ogrodu.

Rozdział XVI. „Nie chcę!” — powiedziała Mary

Mary pracuje w ogrodzie cały dzień i nie przychodzi do Colina. Wieczorem chłopiec jest obrażony i grozi, że zakaże Dickowi przychodzić. Dzieci kłócą się zawzięcie. Mary mówi Colinowi, że wcale nie umrze, a on rzuca w nią poduszką. Pielęgniarka śmieje się, że Colinowi przyda się ktoś równie zły jak on. W pokoju Mary czeka paczka od wuja z książkami o ogrodnictwie, grami i przyborami do pisania. Mary myśli, że gdyby się nie pokłócili, Colin nie rozmyślałby o śmierci i nie macałby pleców w strachu przed garbem.

Rozdział XVII. Napad

W nocy Colin ma atak histerii. Pielęgniarka prosi Mary o pomoc. Dziewczynka wpada do pokoju i krzyczy na niego, że jego choroba to histeria i złość. Każe pokazać jego plecy i stwierdza, że nie ma na nich żadnego garbu. Pielęgniarka potwierdza, że chłopiec mógłby żyć, gdyby panował nad sobą i przebywał na powietrzu. Colin się uspokaja i obiecuje, że wyjdzie z Mary, jeśli Dick będzie pchał jego fotel. Zasypia, słuchając opowieści o ogrodzie.

Rozdział XVIII. „Nie traćmy czasu”

Rano Colin prosi Mary, by do niego przyszła. Dick przyjeżdża do ogrodu na kucyku Skoczku i przynosi oswojone wiewiórki, Orzeszka i Łupinkę. Mary próbuje mówić gwarą Yorkshire, co bawi Colina. Prosi go o dochowanie tajemnicy i wyznaje, że znalazła drzwi do ogrodu i od kilku tygodni do niego chodzi.

Rozdział XIX. „Nadeszła chwila”

Doktor Craven zastaje Colina siedzącego na sofie i oglądającego z Mary książki o kwiatach. Chłopiec zapowiada, że wyjedzie do ogrodu z kuzynką i Dickiem. Pani Medlock opowiada lekarzowi, co mówi Zuzanna Sowerby o dzieciach, które muszą się nauczyć, że cała pomarańcza do nich nie należy. Następnego ranka Mary otwiera okno, bo przyszła wiosna. Dick przychodzi do Colina z liskiem, wroną, wiewiórkami i jagniątkiem, które znalazł przy martwej matce.

Rozdział XX. „Będę żył zawsze, zawsze, zawsze”

Po ponad tygodniu czekania na pogodę Colin wzywa naczelnego ogrodnika Boacha i każe, by podczas jego spaceru nikt nie zbliżał się do Wielkiej Alei. Najsilniejszy służący znosi go na fotel, a Dick pcha fotel okrężną drogą. Mary pokazuje Colinowi miejsca, gdzie znalazła klucz i drzwi. Colin wjeżdża do ogrodu z zakrytymi oczami. Gdy je otwiera, widzi kwitnące drzewa i woła, że wyzdrowieje i będzie żył zawsze.

Rozdział XXI. Ben Weatherstaff

Colin spędza w ogrodzie całe popołudnie. Pyta o stare drzewo ze złamaną gałęzią, a Mary i Dick szybko zmieniają temat. Jedzą podwieczorek na trawie, a Dick przekonuje Colina, że będzie chodził, gdy przestanie się bać. Wtedy zza muru wygląda Ben Weatherstaff i nazywa Colina biednym kaleką. Rozgniewany chłopiec zrzuca pledy i z pomocą Dicka staje prosto. Ben płacze ze wzruszenia, a Colin każe mu zejść z drabiny i przyjść do ogrodu.

Rozdział XXII. O zachodzie słońca

Colin, podtrzymywany przez Dicka, podchodzi do drzewa i stoi, gdy wchodzi Ben. Ogrodnik wyznaje, że przez lata przechodził przez mur, by przycinać róże, bo prosiła go o to pani Craven. Przestał dopiero przed dwoma laty z powodu reumatyzmu. Colin kopie w ziemi łopatką, a Ben przynosi różę w doniczce. Chłopiec sadzi ją sam i o zachodzie słońca stoi prosto, szczęśliwy.

Rozdział XXIII. Czary

Doktor Craven niepokoi się długim pobytem Colina na dworze. Mary mówi Colinowi, że oboje byli dziwakami, bo zawsze dostawali, czego chcieli. Mijają tygodnie, a ogród rozkwita. Colin postanawia przeprowadzić „doświadczenie naukowe” i wygłasza do Bena, Mary i Dicka mowę o czarach, które sprawiają, że wszystko rośnie. Siadają pod drzewem w kręgu, a Colin powtarza zaklęcie, że czary są w nim. Potem obchodzi cały ogród. Postanawia ukrywać swoje postępy, dopóki ojciec nie wróci.

Rozdział XXIV. „Niech się śmieją!”

Dick opowiada matce całą historię. Zuzanna Sowerby śmieje się, słysząc, że dzieci udają przed służbą, że Colin wciąż jest słaby. Mary i Colin są coraz głodniejsi, więc pani Sowerby przysyła im mleko i bułeczki, a dzieci płacą jej swoimi szylingami. W lesie pieką w ziemnym piecyku kartofle i jajka. Dick uczy Colina ćwiczeń, które pokazał mu siłacz Bob Haworth. Doktor Craven nie rozumie, dlaczego dzieci nie jedzą, a tyją. Pani Medlock mówi, że oboje ciągle się śmieją, a lekarz odpowiada, żeby się śmiali.

Rozdział XXV. Zasłona

Gil i jego samiczka wysiadują jajka. Ptaki obserwują Colina, a gil uznaje, że chłopiec uczy się chodzić tak, jak pisklęta uczą się latać. W deszczowy dzień Mary i Colin zwiedzają zamknięte pokoje dworu, biegają po galerii i bawią się słoniami. Mary zauważa, że kotara na portrecie matki Colina jest odsunięta. Colin mówi, że teraz lubi patrzeć na jej uśmiech. Mary zauważa, że jest do matki podobny, a on odpowiada, że gdyby był jej duchem, ojciec by go kochał.

Rozdział XXVI. „To matka!”

Colin wygłasza w ogrodzie wykłady o czarach. Pewnego ranka nagle rozumie, że jest zdrowy, i chce wykrzyczeć swoją wdzięczność. Dick śpiewa Doksologię, czyli kościelną pieśń dziękczynną, a Colin, Mary i Ben śpiewają razem z nim. Do ogrodu wchodzi Zuzanna Sowerby, której Dick zdradził, gdzie są drzwi. Mówi Colinowi, że jest podobny do matki, i obiecuje, że ojciec go pokocha. Opowiada dzieciom o Dobru, które sprawia, że wszystko rośnie, a potem razem jedzą przyniesiony przez nią posiłek. Na pożegnanie Colin mówi, że chciałby, by była jego matką, a ona go przytula.

Rozdział XXVII. W ogrodzie

Narrator mówi o sile myśli, która uzdrowiła dzieci. Archibald Craven, od dziesięciu lat pogrążony w smutku, podróżuje po Europie, od fiordów norweskich po Szwajcarię. W dolinie w Tyrolu, przy strumieniu pełnym niezapominajek, pierwszy raz czuje spokój, właśnie tego dnia, gdy Colin wjechał do ogrodu. Jesienią nad jeziorem Como śni mu się głos żony, która woła, że jest „w ogrodzie”. Rano dostaje list od Zuzanny Sowerby z prośbą, by wrócił. W Misselthwaite słyszy śmiech za murem ogrodu, a przez drzwi wybiega prosto na niego Colin, który właśnie wygrał wyścig z Mary. Chłopiec opowiada ojcu wszystko w ogrodzie, a potem służba widzi przez okno, jak pan idzie przez trawnik obok zdrowego syna.