Streszczenie — Placówka

Józef Ślimak mieszka z żoną Jagną, synami Jędrkiem i Staśkiem, parobkiem Maćkiem i dziewką Magdą w zagrodzie nad Białką. Kupuje trzecią krowę i dzierżawi łąkę od dziedzica, który wkrótce sprzedaje majątek. Przez pola buduje się kolej, a na dworskich gruntach osiadają niemieccy koloniści. Stary Hamer chce kupić wzgórze Ślimaka pod wiatrak, ale chłop odmawia. Spadają na niego nieszczęścia. Stasiek tonie, złodzieje kradną konie, wygnany Owczarz zamarza z przybraną córką, głupia Zośka podpala zagrodę. Ślimak zgadza się sprzedać ziemię, lecz umierająca Jagna każe mu przysiąc, że tego nie zrobi. Z pomocą proboszcza i Grzyba chłop zostaje na ojcowiźnie, a Niemcy wyjeżdżają.

Rozdział I

Narrator opisuje dolinę rzeki Białki, wieś, dwór i las. Na północnym krańcu doliny, daleko od wsi, stoi zagroda Józefa Ślimaka z dziesięcioma morgami ziemi. Mieszkają tam jego żona Jagna, trzynastoletni Jędrek i ośmioletni Stasiek. Pracuje u nich piętnastoletnia sierota Magda. Parobkiem jest kulawy Maciek Owczarz, którego Ślimakowa przygarnęła, gdy wracał głodny ze szpitala. Całe życie zagrody kręci się wokół zdobycia chleba.

Rozdział II

W kwietniu Ślimak bronuje pole i narzeka na jałową ziemię. Marzy o trzeciej krowie i łące nad rzeką. Przez most przejeżdża konno szwagier dziedzica z Warszawy. Zaczepia Ślimakową przy praniu, a potem chwali Jędrka, że nie chce zdjąć przed nim czapki. Jagna przychodzi z wiadomością, że stryj Magdy, sołtys Grochowski, przyprowadził krowę na sprzedaż. Każe mężowi ją kupić i wziąć łąkę od dziedzica w dzierżawę. Wieczorem na polu zatrzymują się dwaj Niemcy, stary i brodaty Fryc. Wypytują, czyja jest góra z sosną, bo ojciec chciałby na niej postawić wiatrak dla Wilhelma.

Rozdział III

Grochowski wyjaśnia, że krowa należy do Magdy, a za pieniądze chce jej kupić morgę ziemi. Opowiada też, że Niemcy, którzy kupili już Wólkę, skupują grunty, bo ma tu powstać nowa droga. Przy wódce gospodarze targują się tak, że pijany Ślimak sam podnosi cenę. Kłóci się z żoną i zasypia na kupie gnoju. W nocy Stasiek mówi ojcu, że śnili mu się dwaj Niemcy, i pyta, czy woda widzi.

Rozdział IV

Grochowski bierze za krowę trzydzieści dwa ruble, bo Chrystus żył trzydzieści trzy lata. Ślimak idzie z synami do dworu prosić o łąkę. Po drodze Jędrek powtarza słowa Jaśka Grzyba o równości, a ojciec tłumaczy mu, że Bóg ustanowił porządek, w którym jeden jest panem, a drugi chłopem. Pod dworem panicz wciska Ślimakowi czapkę na głowę, a pani proponuje, że nauczy chłopców czytać. Jędrek głośno prosi, żeby dziedzic opuścił trzy ruble. Dziedzic zgadza się na dzierżawę za siedemnaście rubli rocznie. Proponuje też sprzedaż łąki po sześćdziesiąt rubli za morgę, ale pod warunkiem, że Ślimak zdecyduje od razu, bez żony. Chłop podejrzewa podstęp i odmawia. W domu chce zbić Jędrka, ale Jagna ratuje syna, wołając, że coś się stało nowej krowie.

Rozdział V

W lipcu dziedzice wyjeżdżają za granicę. W czasie żniw przez pola przechodzą inżynierowie wytyczający kolej. Ślimakowie częstują ich mlekiem i nie chcą zapłaty. Inżynierowie kupują od nich kurczęta, masło i ser, a Ślimak zostaje ich dostawcą i zarabia około dwudziestu pięciu rubli. Jagna kupuje sobie fular. W niedzielę pod kościołem Grzyb drwi z zarobku Ślimaka, a gospodarze zaczynają mu zazdrościć. Owczarz przepija w karczmie pieniądze na buty. We wrześniu głupia Zośka zostawia w chacie swoją dwuletnią córkę i ucieka. Maciek zabiera dziecko do stajni i nocą karmi je mlekiem prosto z wymienia krowy.

Rozdział VI

Zimą rozchodzą się wieści, że dziedzic chce sprzedać majątek. Bogatsi gospodarze z Grzybem na czele naradzają się w karczmie Josela, jak kupić ziemię bez Ślimaka. Josel obiecuje go z nimi pogodzić, jeśli chłop odda mu pięćdziesiąt rubli i postawi chałupę dla jego szwagra. Ślimak odmawia i długo zwleka z wizytą we dworze. Gdy w końcu tam idzie, dziedzic przygotowuje się do balu i nie ma czasu. Wieczorem Owczarz utyka z saniami pod górą, a orszak przebierańców przenosi go przez wzgórze. W czasie balu kupiec Hirszgold kupuje od dziedzica folwark. Rano Hamerowie proponują Ślimakowi po sześćdziesiąt, a potem po siedemdziesiąt pięć rubli za morgę. Chłop nie chce sprzedać ziemi. Jagna zapowiada, że nie da skrzywdzić dzieci, a Ślimak oświadcza, że nie ruszy się z miejsca.

Rozdział VII

Dziedzice wyjeżdżają do Warszawy, a dwór zostaje rozgrabiony. Tracze wycinają las, a Niemcy wysadzają kamienie w polach. W kwietniu nadciągają koloniści. Ślimak pomaga choremu bakałarzowi, którego córka ciągnie na wózku. Bakałarz tłumaczy, że to chłopi powinni byli kupić wieś. Ślimak obserwuje obóz Niemców i podziwia ich pracowitość i porządek. W nocy ktoś próbuje ukraść kolonistom konie. Przyjeżdża jeometra, a Hamerowie wytyczają plac pod dom. Koloniści obchodzą go ze śpiewem pieśni „Warownym grodem jest nasz Bóg”. Stasiek mdleje ze wzruszenia, a Jędrek biegnie do Niemców i zakochuje się w córce bakałarza. Stary Hamer zapowiada, że na świętego Jana odbierze łąkę. Grzyb przeklina Ślimaków, że modlą się razem z Niemcami.

Rozdział VIII

Wiosną Ślimak sprzedaje kolonistom zboże, drób i masło. Zarabia bez wysiłku, ale gospodarze przestają z nim rozmawiać. Okazuje się, że Niemcy potajemnie jeżdżą furmankami do budowy kolei. Gdy Ślimak przyjeżdża tam szukać zarobku, Fryc Hamer każe go odprawić. Bakałarz wyjaśnia, że Hamerowie potrzebują wiatraka, bo tylko wtedy Wilhelm ożeni się z bogatą córką młynarza Knapa. Na początku lipca przychodzi burza. Woda przerywa groblę i zalewa łąkę. Niemcy łowią na rzece drzewo i śpiewają „Die Wacht am Rhein”. Zasłuchany Stasiek biegnie za śpiewem i tonie w zalanym dołku za górą. Bakałarz próbuje go ratować, a Owczarz wyznaje, że chłopiec od zimy chorował na serce. Ojciec sam robi trumienkę.

Rozdział IX

Jesienią kończą się wielkie roboty przy kolei, a w okolicy mnożą się kradzieże. Handel przejmują Niemcy i Ślimak nie ma komu sprzedać zboża ani masła. Z braku paszy sprzedaje krowę Łysą rzeźnikom, a stary Hamer oferuje mu już sto rubli za morgę. Chłop znów odmawia. Magda odchodzi na inną służbę. Jędrek bije parobka Hamerów Hermana, który podaje go do sądu. W niedzielę obcy podróżny częstuje Owczarza zatrutym trunkiem. Nocą złodzieje kradną konie i trują Burka. Wściekły Ślimak bije parobka i wypędza go razem z dzieckiem. Maciek idzie śladem koni, zachodzi do Grochowskiego, a potem błądzi w śnieżycy po jarach. Rano dróżnik znajduje go zamarzniętego z dziewczynką na rękach. Głupia Zośka widzi zwłoki córki i przeklina Ślimaka.

Rozdział X

Ślimak wyładowuje gniew na krowach i na Jędrku. Jagna zaczyna gorączkować. Josel przynosi wiadomość o śmierci Owczarza, a sołtys zabiera Jędrka do sądu. Wieczorem przychodzi Zośka, którą po więzieniu i szpitalu odesłano pod dozorem do rodzinnej gminy. Ślimak pozwala jej przenocować, a ona w nocy podpala chatę i stodołę. Koloniści gaszą pożar, a ze wsi nikt nie przychodzi z pomocą. Załamany Ślimak zgadza się sprzedać ziemię Hamerowi, a chorą Jagnę zabierają do kolonii. Wieczorem u Hamerów pije piwo z młynarzem Knapem. W nocy pod oknem staje jednak Jagna, która w gorączce wymknęła się z łóżka. Prowadzi męża po lodzie na rzece i każe mu przysiąc, że nie sprzeda gruntu. Rano umiera w stajni. Ślimak kładzie się obok i czeka na śmierć. Stary Żyd Jojna Niedoperz poi jego krowy, a potem idzie do Grochowskiego i do proboszcza. Ksiądz waha się między wieczorem u sąsiednich dziedziców a pomocą, ale w końcu jedzie do Ślimaka.

Rozdział XI

Proboszcz przywozi Ślimakowi jedzenie i miód, obejmuje go i pociesza. Wysłuchuje opowieści o nieszczęściach, a potem jedzie do wsi. Następnego dnia stary Grzyb przyznaje się do winy i przywozi żywność od gospodarzy. Grochowski przywozi postrzelonego Jaśka Grzyba, którego złapał na kradzieży koni. Jasiek przyznaje, że to on ukradł konie Ślimakowi, a namówił go Josel. Grzyb musi zapłacić sołtysowi i poszkodowanym, żeby syn nie trafił do sądu. Proponuje Ślimakowi ślub ze swoją siostrą, wdową Gawędziną, i zamianę gruntów. Mówi też, że Hamerowie są bankrutami i sprzedadzą mu kolonię. Na pogrzeb Jagny przychodzi mnóstwo ludzi. W zakończeniu Grzyb kupuje folwark Hamerów, a Ślimak żeni się z Gawędziną i ma dwadzieścia pięć morgów. Często jednak ucieka na wzgórze pod sosnę i myśli o tych, których stracił.