Streszczenie — Lalka

Wiosną 1878 roku warszawscy kupcy plotkują o Stanisławie Wokulskim, właścicielu sklepu galanteryjnego na Krakowskim Przedmieściu, który wyjechał na wojnę rosyjsko-turecką. Sklepem opiekuje się jego stary przyjaciel Ignacy Rzecki, weteran Wiosny Ludów, który wieczorami pisze potajemnie pamiętnik i wierzy, że Bonapartowie jeszcze naprawią świat. Wokulski wraca z fortuną pomnożoną dziesięciokrotnie — i natychmiast zaczyna ją wydawać na jeden cel: zbliżenie się do Izabeli Łęckiej, pięknej i zubożałej arystokratki.

Robi wszystko, czego wymaga ten świat. Wykupuje długi jej ojca, kupuje przez podstawioną osobę kamienicę Łęckich, zasiada w komitetach dobroczynnych, uczy się angielskiego, wygrywa wyścig konny i pojedynek z baronem Krzeszowskim. Jednocześnie zakłada spółkę do handlu ze Wschodem, obniża ceny towarów w Warszawie i pomaga biedocie z Powiśla. Arystokracja przyjmuje jego pieniądze i nadal widzi w nim kupca. Izabela zaczyna go dostrzegać, ale bardziej jako ciekawostkę niż człowieka.

W Paryżu, dokąd jedzie z rosyjskim kupcem Suzinem, Wokulski poznaje chemika Geista, pracującego nad metalem lżejszym od powietrza. Dostaje propozycję zostania w laboratorium i porzucenia dawnego życia. Wraca jednak do Warszawy, bo dowiaduje się, że Izabela go wyczekuje.

Zaręczyny dochodzą do skutku. Rozpadają się w pociągu do Krakowa, gdy Wokulski słyszy, jak narzeczona flirtuje po angielsku z Kazimierzem Starskim, przekonana, że on tego języka nie zna. Wysiada na najbliższej stacji, a pod Skierniewicami kładzie się na torach. Ratuje go dróżnik Wysocki — brat furmana, któremu Wokulski kiedyś pomógł.

Po powrocie do Warszawy Wokulski oddaje sklep Szlangbaumowi i znika w niewyjaśnionych okolicznościach. Zostawia testament: sto czterdzieści tysięcy rubli Ochockiemu, dwadzieścia pięć tysięcy Rzeckiemu, dwadzieścia tysięcy małej Helence Stawskiej. Ze Zasławia przychodzi list od stolarza Węgiełka: w ruinach zamku wybuchł dynamit, ale ciała nie znaleziono. Węgiełek stawia w tym miejscu krzyż z napisem „Non omnis moriar”.

Rzecki umiera samotnie w swoim pokoju za sklepem. Doktor Szuman, patrząc na zwłoki, mówi: ostatni to romantyk. Ochocki znajduje w kieszeni zmarłego list Węgiełka z łacińskim napisem. Na pytanie, kto właściwie zostanie w tym mieście, odpowiadają chórem Maruszewicz i Szlangbaum: my.

Tom I. Powrót Wokulskiego

W renomowanej warszawskiej jadłodajni kupcy i rentierzy rozprawiają o Stanisławie Wokulskim: dorobił się sklepu po żonie, wdowie Minclowej, a teraz wyjechał na wojnę rosyjsko-turecką i pewnie wszystko przepuści. Sklepem opiekuje się Ignacy Rzecki, stary subiekt, który mieszka w pokoiku na zapleczu, wieczorami gra na gitarze i pisze pamiętnik. Z tego pamiętnika poznajemy jego dzieciństwo, naukę u Jana Mincla i kampanię węgierską 1849 roku, w której walczył razem z przyjacielem Augustem Katzem.
Wokulski wraca i okazuje się, że na dostawach wojennych pomnożył majątek dziesięciokrotnie. Jego celem nie jest jednak interes, tylko Izabela Łęcka — córka zrujnowanego arystokraty Tomasza Łęckiego, kobieta, którą zobaczył kiedyś w teatrze. Wokulski zaczyna metodycznie wchodzić w jej świat: pożycza pieniądze jej ojcu, kupuje przez pośrednika rodzinne srebra wystawione na licytację, zapisuje się do komitetu dobroczynnego, uczy się angielskiego.
Kupuje klacz, która wygrywa wyścig, a wygraną oddaje na cele dobroczynne. Na torze wyzywa na pojedynek barona Krzeszowskiego, który obraził Izabelę, i rani go; potem obaj się godzą. Zakłada spółkę do handlu ze Wschodem, w której arystokraci chętnie lokują pieniądze, i obniża ceny towarów w Warszawie. Jednocześnie pomaga biedocie z Powiśla: furmanowi Wysockiemu, prostytutce Mariannie, stolarzowi Węgiełkowi.
Latem jedzie do Zasławka, do prezesowej Zasławskiej, która kochała się w młodości w jego stryju i przyjmuje Wokulskiego jak rodzinę. To ona najostrzej broni go przed pogardą dla „kupca”. Kiedy Izabela odzywa się z lekceważeniem o „kupcu”, staruszka ucina: wolę uczciwego kupca niż dziesięciu austriackich hrabiów. Na prośbę prezesowej Węgiełek stawia pomnik na grobie stryja Wokulskiego.

Tom I. Paryż i Geist

Na zaproszenie rosyjskiego kupca Suzina Wokulski jedzie do Paryża. Miasto robi na nim wstrząsające wrażenie: po raz pierwszy widzi cywilizację, która przez wieki budowała bez przerw i bez zaborców. Formułuje wtedy o sobie sąd, który zostanie z nim do końca: jestem człowiek zmarnowany, miałem ogromne zdolności i energię, a nie zrobiłem nic dla cywilizacji.
Poznaje chemika Geista, samotnika pracującego nad metalem lżejszym od powietrza — materiałem, który zmieniłby postać świata. Geist proponuje mu zostanie w laboratorium i cały majątek na badania. Wokulski waha się, ale wraca do Warszawy, bo dociera do niego wiadomość, że Izabela o niego pyta.

Tom II. Zaręczyny i katastrofa

W kamienicy Łęckich, wykupionej po cichu przez Wokulskiego, mieszka Helena Stawska — młoda kobieta, którą Rzecki uparcie próbuje wyswatać z przyjacielem. Baronowa Krzeszowska oskarża ją o kradzież lalki po zmarłej córce; proces kończy się kompromitacją baronowej. To od tego drobnego epizodu pochodzi tytuł powieści.
Izabela w końcu przyjmuje oświadczyny. Wokulski jest u szczytu: ma majątek, pozycję i narzeczoną. W pociągu do Krakowa, w przedziale, Izabela flirtuje z Kazimierzem Starskim po angielsku, przekonana, że narzeczony tego języka nie rozumie. Wokulski rozumie każde słowo. Wysiada na pierwszej stacji.
Pod Skierniewicami kładzie się na torach. Od śmierci ratuje go dróżnik Wysocki, brat warszawskiego furmana, któremu Wokulski kiedyś pomógł. Wraca do Warszawy złamany. Przekazuje sklep Szlangbaumowi, rozpuszcza subiektów, przestaje się kimkolwiek interesować.

Tom II. Zniknięcie i finał

Pierwszego października rejent pokazuje Rzeckiemu testament sporządzony przez Wokulskiego: sto czterdzieści tysięcy rubli dla Ochockiego, dwadzieścia pięć tysięcy dla Rzeckiego, dwadzieścia tysięcy dla małej Helenki Stawskiej, pięć tysięcy do podziału między dawną służbę i biedaków — po pięćset rubli dla Węgiełka i obu braci Wysockich.
Ze Zasławia nadchodzi list. Węgiełek pisze, że widział Wokulskiego w ruinach zamku, a potem nastąpił wybuch, który rozniósł mury; przez tydzień szukał w gruzach i ciała nie znalazł. Na tym miejscu postawił dębowy krzyż z napisem, który poradził mu proboszcz: „Non omnis moriar”.
Rzecki nie wierzy w śmierć przyjaciela; sądzi, że Stach po prostu wyjechał. Szuman twierdzi przeciwnie i dodaje: romantycy muszą wyginąć, dzisiejszy świat nie jest dla nich. Sam Rzecki umiera niedługo potem, samotnie, w swoim pokoju za sklepem. Przy zwłokach zbiera się przypadkowe towarzystwo: Szlangbaum, Maruszewicz, radca Węgrowicz. Szuman wygania ich i mówi nad ciałem: ostatni to romantyk.
Ochocki, który wyjeżdża z kraju na zawsze, dostrzega w kieszeni zmarłego wystający list Węgiełka i czyta wypisane wielkimi literami słowa: „Non omnis moriar”. Wcześniej padło pytanie doktora — ci giną, wy wyjeżdżacie, któż tu w końcu zostanie? Odpowiedzieli jednogłośnie Maruszewicz i Szlangbaum: my.