Ojciec Goriot

O książce

Ojciec Goriot to powieść Honoré de Balzaca, jeden z najważniejszych utworów europejskiego realizmu XIX wieku. Należy do wielkiego cyklu Komedia ludzka, w którym Balzac chciał opisać całe społeczeństwo francuskie swojej epoki. Akcja toczy się w Paryżu zimą 1819 i 1820 roku, w czasach restauracji Burbonów. W ubogim pensjonacie pani Vauquer mieszkają obok siebie stary Goriot, ambitny student prawa Eugeniusz de Rastignac i tajemniczy Vautrin. Ich losy splatają się w opowieść o pieniądzu, ambicji i miłości ojcowskiej, która zostaje okrutnie zawiedziona.

To pierwsza powieść, w której Balzac świadomie zastosował powracające postacie. Rastignac, Vautrin, Bianchon, baron de Nucingen czy lichwiarz Gobseck pojawiają się potem w wielu innych utworach Komedii ludzkiej. Dzięki temu poszczególne książki cyklu łączą się w jeden świat, a czytelnik spotyka znajomych bohaterów w różnych momentach ich życia.

W liceum Ojciec Goriot należy do grupy lektur do wyboru, opisanej jako realistyczna lub naturalistyczna powieść europejska. Uczeń czyta jedną z czterech książek. Pozostałe trzy to Klub Pickwicka Karola Dickensa, Martwe dusze Mikołaja Gogola i Pani Bovary Gustave’a Flauberta. Opracowanie obejmuje całą powieść.

Cytaty pochodzą z przekładu Amelii Bortnowskiej, wydanego w 1881 roku w Warszawie przez Salomona Lewentala w serii Komedya ludzka. Tekst udostępniają Wolne Lektury. Język przekładu brzmi dziś nieco staroświecko. Pensjonat nazywa się w nim gospodą, a jego mieszkańcy stołownikami. Bohaterowie zwracają się do siebie formą „jesteś pan”, „powiedziałeś pan”. Imiona są spolszczone zgodnie z dawnym zwyczajem (Eugeniusz, Delfina, Anastazja, Wiktoryna, Krzysztof, Sylwia, Horacy Bianchon). Ojciec nazywa córki zdrobnieniami Naścia, Fifinka i Dedelka. Przydomek Vautrina, Trompe-la-Mort, Bortnowska zostawia po francusku. W opracowaniu używamy tych samych form imion co przekład, a pensjonat nazywamy wymiennie pensjonatem albo gospodą.

Czas i miejsce akcji

Narrator podaje, że opowieść zaczyna się pod koniec listopada 1819 roku. Akcja trwa około trzech miesięcy i kończy się w lutym 1820 roku. Goriot mówi o „lutym tego roku” jako o najszczęśliwszym czasie swojego życia, a pani Vauquer przypomina, że lokatorzy mieli się wyprowadzić 15 lutego. Wcześniejsze wydarzenia, takie jak wzbogacenie się Goriota w czasie rewolucji i jego przeprowadzka do pensjonatu w 1813 roku, poznajemy z relacji narratora i z opowieści innych postaci.

Miejsca akcji:

• Dom Vauquer, ubogi pensjonat przy ulicy Neuve-Sainte-Geneviève, między Dzielnicą Łacińską a przedmieściem Saint-Marceau, z jadalnią, salonem, ogródkiem z lipami i pokojami mieszkańców na trzech piętrach;
• pałac wicehrabiny de Beauséant przy ulicy de Grenelle na arystokratycznym przedmieściu Saint-Germain, gdzie odbywają się dwa bale, pierwszy i pożegnalny;
• dom hrabiostwa de Restaud przy ulicy du Helder w nowej, bogatej dzielnicy Chaussée-d’Antin;
• dom barona de Nucingen przy ulicy Saint-Lazare, bogaty dom bankiera;
• mieszkanie przy ulicy d’Artois, które Delfina i Goriot urządzają dla Rastignaca;
• dom lichwiarza Gobsecka przy ulicy des Grès i złotnik przy ulicy Dauphine, u którego Goriot sprzedaje srebro;
• dom gry w Palais-Royal, gdzie Rastignac wygrywa w ruletkę;
• Teatr Włoski, w którym Rastignac poznaje Delfinę, oraz bal u marszałkowej de Carigliano;
• Ogród Botaniczny, w którym agent policji Gondureau umawia się z panną Michonneau, i Ogród Luksemburski, gdzie Rastignac rozmawia z Bianchonem;
• Tuileries, gdzie spaceruje Rastignac, i Pola Elizejskie, gdzie Goriot czeka, żeby choć z daleka zobaczyć córki w powozach;
• biuro policji przy uliczce Sainte-Anne, do którego panna Michonneau idzie po środek dla Vautrina;
• kościół Saint-Étienne-du-Mont i cmentarz Père-Lachaise, gdzie odbywa się pogrzeb Goriota;
• rodzinny majątek Rastignaców pod Angoulême, znany tylko z listów matki i siostry oraz ze wspomnień Eugeniusza.

Kluczowe wątki

Tragedia ojca. Goriot, dawny fabrykant makaronu, wzbogacił się w czasie rewolucji i oddał prawie cały majątek dwóm córkom. Anastazja wyszła za hrabiego de Restaud, a Delfina za bankiera barona de Nucingen. Zięciowie wstydzą się teścia, więc córki przyjmują go tylko potajemnie. Goriot mieszka coraz biedniej w pensjonacie pani Vauquer i sprzedaje kolejne pamiątki, żeby spłacać ich długi. Umiera w nędzy, a żadna z córek nie przychodzi na czas.

Edukacja Rastignaca. Eugeniusz przyjechał z prowincji na studia prawnicze, ale szybko odkrywa świat salonów. Jego przewodnikami są kuzynka, wicehrabina de Beauséant, i Vautrin. Oboje uczą go, że w Paryżu liczą się pieniądze, a uczucia trzeba ukrywać. Rastignac zostaje kochankiem Delfiny de Nucingen i powoli wchodzi do wielkiego świata. Do końca waha się jednak między ambicją a sumieniem.

Vautrin i jego propozycja. Wesoły czterdziestolatek z pensjonatu okazuje się zbiegłym galernikiem Jakubem Collinem, zwanym Trompe-la-Mort. Proponuje Rastignacowi małżeństwo z Wiktoryną Taillefer, której brat ma zginąć w zaaranżowanym pojedynku. Brat rzeczywiście ginie, ale Vautrin zostaje wydany przez pannę Michonneau i aresztowany. Rastignac odmawia ślubu z Wiktoryną.

Upadek wicehrabiny de Beauséant. Kuzynka Eugeniusza dowiaduje się, że jej kochanek, markiz d’Adjuda-Pinto, żeni się dla pieniędzy z panną de Rochefide. Wydaje ostatni wspaniały bal i o świcie wyjeżdża na zawsze do Normandii. Na ten bal przychodzi cały Paryż, ciekawy, jak wicehrabina zniesie upokorzenie.

Dwie córki. Anastazja płaci długi kochanka, hrabiego Maksyma de Trailles, i potajemnie sprzedaje rodzinne brylanty męża. Delfina jest więźniem małżeństwa z bankierem, który zagarnął jej posag. Siostry zazdroszczą sobie i kłócą się w obecności ojca. Ich kłótnia o pieniądze doprowadza Goriota do udaru.

Śmierć i pogrzeb. Rastignac i Bianchon czuwają przy umierającym. Goriot w gorączce na przemian przeklina córki i je błogosławi. Pogrzeb opłacają dwaj studenci. Za trumną jadą tylko puste powozy z herbami zięciów. Po pogrzebie Rastignac patrzy z cmentarza na Paryż i rzuca mu wyzwanie.

Geneza utworu

Balzac zaczął pisać Ojca Goriota latem 1834 roku, częściowo w zamku Saché w Turenii, gdzie często bywał. W tekście z Wolnych Lektur powieść kończy się podpisem „Sache, we wrześniu 1834”. Pierwszą wersję autor napisał bardzo szybko. Od grudnia 1834 do lutego 1835 roku drukowano ją w odcinkach w czasopiśmie „Revue de Paris”. W marcu 1835 roku powieść ukazała się jako książka w dwóch tomach u paryskiego wydawcy Edmonda Werdeta. Drugie wydanie wyszło już w maju tego samego roku.

W notatniku pisarza zachował się krótki zarys tematu o dobrym człowieku z pensjonatu, który zrujnował się dla córek i umiera jak pies. Do postaci Vautrina Balzac wykorzystał wiadomości o Eugène’ie-François Vidocqu, dawnym przestępcy, który przeszedł na służbę policji. Pisarz poznał go wiosną 1834 roku. Krytycy od początku porównywali historię Goriota z Królem Learem Szekspira, w którym ojciec także oddaje majątek niewdzięcznym córkom.

Przy pisaniu tej powieści Balzac wpadł na pomysł, który zmienił całą jego twórczość. Bohatera nazwał najpierw Massiac, ale zastąpił go Rastignakiem, postacią z wcześniejszej powieści Jaszczur. Tak samo postąpił z innymi postaciami. Od tej pory bohaterowie wędrują między książkami, a powieści łączą się w cykl, który od początku lat czterdziestych nosi tytuł Komedia ludzka. W ostatecznym układzie cyklu Ojciec Goriot należy do Scen z życia prywatnego. Od nazwiska bohatera Francuzi nazywają rastignakiem ambitnego człowieka, który chce za wszelką cenę zrobić karierę.

Znaczenie tytułu

Tytuł wskazuje bohatera, który budzi największe współczucie, choć wydarzenia obserwujemy głównie oczami Rastignaca. Słowo „ojciec” ma w powieści kilka znaczeń. Najpierw jest to lekceważące przezwisko. Póki Goriot był bogaty, w pensjonacie nazywano go z szacunkiem panem Goriot. Gdy zaczął biednieć, pani Vauquer zaczęła mówić o nim „ojciec Goriot”, jak o starym dziwaku. Hrabia de Restaud reaguje gniewem, gdy Rastignac nazywa tak teścia w jego salonie.

Drugie znaczenie jest dosłowne i najważniejsze. Goriot jest przede wszystkim ojcem. Dla córek wyrzekł się majątku, wygód i godności, a ich szczęście jest jedynym sensem jego życia. Narrator porównuje go do Chrystusa cierpiącego za świat, a sam Goriot mówi, że Boga zrozumiał dopiero, gdy został ojcem. Tytuł brzmi więc gorzko. Społeczeństwo, w którym ojciec umiera opuszczony przez dzieci, opiera się według Goriota na fałszu, bo cały świat stoi na ojcostwie.

Kompozycja, narracja, język

Powieść zaczyna się od długiego i bardzo szczegółowego opisu pensjonatu, jego sprzętów, zapachów i mieszkańców. Ten wstęp, typowy dla realizmu Balzaca, pokazuje, jak otoczenie zdradza charakter i los ludzi. Koniec tej części narrator zaznacza dopiero po pierwszych wizytach Rastignaca w salonach i po opowieści o przeszłości Goriota. Pisze wtedy „W tym miejscu kończy się wstęp do tej głuchej, lecz przerażającej tragedii paryskiej”. Potem akcja przyspiesza i rozgrywa się w ciągu kilku zimowych miesięcy. Trzy wątki, Goriota, Rastignaca i Vautrina, przeplatają się, a wszystkie spotykają się przy stole w pensjonacie.

Pierwsze wydanie książkowe z 1835 roku dzieliło powieść na siedem rozdziałów. Nosiły one tytuły Pensjonat mieszczański, Dwie wizyty, Wejście w świat (w dwóch częściach), Trompe-la-Mort, Dwie córki i Śmierć ojca. W ostatecznym wydaniu swoich dzieł Balzac usunął podział na rozdziały. Przekład Bortnowskiej w Wolnych Lekturach to tekst ciągły, bez rozdziałów, dlatego w streszczeniu szczegółowym dzielimy go na szesnaście odcinków według kolejnych wydarzeń.

Narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący. Zna przeszłość postaci, komentuje ich postępowanie, formułuje ogólne prawdy o Paryżu i zwraca się do czytelnika. Już na początku zapewnia, że ta historia nie jest wymysłem, i pisze po angielsku „All is true”. Kompozycja opiera się na kontrastach. Ubogi pensjonat zestawiony jest z pałacami, a bal u wicehrabiny z łożem śmierci Goriota. W tekst wplecione są listy matki i siostry Rastignaca, Delfiny i wicehrabiny.

Każda grupa postaci mówi w powieści swoim językiem. Stołownicy przekomarzają się, dodając do słów modną końcówkę „-rama”. Vautrin mówi rubasznie, sypie przysłowiami i podśpiewuje piosenki. Język przekładu jest dziewiętnastowieczny, z formami „rzekł”, „jesteś pan” i z wieloma francuskimi nazwami ulic i miejsc.