Streszczenie — Ojciec Goriot

W 1819 roku w ubogim paryskim pensjonacie pani Vauquer mieszkają stary Goriot, student Eugeniusz de Rastignac i tajemniczy Vautrin. Rastignac odkrywa, że Goriot oddał majątek córkom, hrabinie Anastazji de Restaud i baronowej Delfinie de Nucingen, które się go wstydzą. Za radą kuzynki, wicehrabiny de Beauséant, zostaje kochankiem Delfiny. Vautrin namawia go do małżeństwa z bogatą dziedziczką Wiktoryną Taillefer, której brat ginie w pojedynku. Vautrin okazuje się zbiegłym galernikiem i zostaje aresztowany. Kłótnia córek o pieniądze doprowadza Goriota do udaru. Umiera opuszczony, a pogrzeb opłacają dwaj studenci. Za trumną jadą tylko puste powozy zięciów. Rastignac patrzy z cmentarza na Paryż i rzuca mu wyzwanie.

I. Pensjonat pani Vauquer

Narrator opisuje ponury dom przy ulicy Neuve-Sainte-Geneviève, w którym wdowa Vauquer z domu de Conflans od czterdziestu lat prowadzi tani pensjonat. Szczegółowo przedstawia brudny salon, cuchnącą jadalnię i samą gospodynię, otyłą i skąpą. Pod koniec 1819 roku na stałe mieszka tu siedmioro lokatorów. Na pierwszym piętrze mieszka pani Couture z wychowanicą Wiktoryną Taillefer, którą odepchnął bogaty ojciec. Wyżej mieszkają stary urzędnik Poiret i czterdziestoletni Vautrin, który czerni faworyty i ze wszystkich żartuje. Na trzecim piętrze zajmują pokoje chuda stara panna Michonneau, były fabrykant makaronu Goriot oraz student prawa spod Angoulême, Eugeniusz de Rastignac. Na obiady przychodzą też studenci i urzędnicy z sąsiedztwa. Domem zajmują się gruba kucharka Sylwia i posługacz Krzysztof. Najstarszy lokator, ojciec Goriot, jest dla wszystkich pośmiewiskiem.

II. Upadek pana Goriot

Goriot zamieszkał tu w 1813 roku jako zamożny kupiec, z pięknymi koszulami, srebrami i brylantami. Pani Vauquer liczyła, że go poślubi, ale Goriot nie odpowiedział na jej zabiegi. Gdy jej przyjaciółka, fałszywa hrabina de l’Ambermesnil, uciekła bez płacenia, wdowa obwiniła o swoje straty Goriota i zaczęła mu dokuczać. W kolejnych latach starzec przenosi się do coraz tańszych pokojów, aż trafia na trzecie piętro. Sprzedaje kosztowności, przestaje się pudrować i bardzo się starzeje. Odwiedzają go czasem dwie piękne, eleganckie panie. Goriot mówi, że to jego córki, ale nikt mu nie wierzy. W pensjonacie uważa się go za starego rozpustnika, który wydał majątek na kochanki.

III. Pierwszy bal i nocne odkrycie

Po pierwszym roku studiów Rastignac wraca na wakacje do domu. Widzi biedę rodziców, dwóch sióstr i dwóch braci, którzy odmawiają sobie wszystkiego, by go utrzymać w Paryżu. Postanawia zrobić karierę. Ciotka, pani de Marcillac, daje mu list polecający do dalekiej krewnej, wicehrabiny de Beauséant. Ta zaprasza go na bal, na którym Eugeniusz zachwyca się piękną hrabiną Anastazją de Restaud. Po powrocie w nocy przez dziurkę od klucza widzi, jak Goriot owija sznurem srebrny półmisek i wazę, zgniata je w bryłę, a potem płacze, mówiąc „Biedne dziecię!”. Chwilę później słyszy na schodach ciche kroki dwóch ludzi i brzęk złota w pokoju Vautrina.

IV. Mglisty poranek

Rano Vautrin opowiada przy śniadaniu, że widział Goriota sprzedającego zgniecione srebro u złotnika, a potem wchodzącego do lichwiarza Gobsecka. Przechwytuje też list, który Goriot posyła przez Krzysztofa hrabinie de Restaud, i odgaduje, że jest w nim spłacony weksel. Rastignac opowiada o balu i o spotkaniu hrabiny na ulicy, a Goriot ożywia się na dźwięk jej imienia. Vautrin tłumaczy, że stary utrzymuje piękną damę, i wygłasza cyniczną uwagę, że w Paryżu uczciwymi nazywa się tych, którzy jeżdżą powozami. Tego dnia Wiktoryna z panią Couture idą do jej ojca, bankiera Taillefera, który przyjmuje je ozięble i pali ostatni list zmarłej żony. Przy obiedzie stołownicy dokuczają Goriotowi, a Vautrin wciska mu kapelusz na oczy. Eugeniusz mówi Bianchonowi, studentowi medycyny, że źle osądzili starca.

V. Wizyta u hrabiny de Restaud

Rastignac idzie pieszo na ulicę du Helder i brudzi sobie buty. Lokaje patrzą na niego z pogardą. W korytarzu słyszy pocałunek i widzi wychodzącego tylnymi schodami Goriota. W salonie zastaje hrabinę z jej kochankiem, eleganckim hrabią Maksymem de Trailles, który daje mu odczuć, że jest zbędny. Przychodzi hrabia de Restaud i ożywia się, gdy słyszy, że student jest krewnym wicehrabiny de Beauséant. Wtedy jednak Eugeniusz wspomina, że jego sąsiadem jest ojciec Goriot. Hrabia rzuca ze złością szczypce do ognia, hrabina blednie, a gospodarz każe służbie nie wpuszczać więcej młodego człowieka. Rastignac nie rozumie swojego błędu. Wsiada do wynajętego powozu i jedzie do kuzynki.

VI. Lekcja wicehrabiny de Beauséant

W pałacu przy ulicy de Grenelle Eugeniusz trafia na trudną chwilę. Kochanek wicehrabiny, markiz d’Adjuda-Pinto, nie ma odwagi powiedzieć jej, że żeni się z bogatą panną de Rochefide. Przyjeżdża księżna de Langeais i złośliwie potwierdza tę wiadomość. Od obu dam Rastignac dowiaduje się, że Goriot jest ojcem Anastazji i Delfiny, która wyszła za bankiera barona de Nucingen. Księżna opowiada, jak zięciowie wyrzucili teścia ze swoich domów, gdy wydał już cały majątek. Zraniona wicehrabina udziela kuzynowi lekcji. Mówi mu, by traktował ludzi jak konie pocztowe, ukrywał prawdziwe uczucia i zdobył względy Delfiny, która marzy o wejściu do jej salonu. W zamian obiecuje mu swoją opiekę i nazwisko jako nić Ariadny.

VII. Prośba o pieniądze i historia Goriota

Po powrocie do pensjonatu Rastignac oświadcza przy obiedzie, że od dziś będzie bronił ojca Goriota, który jest wart więcej od nich wszystkich. Vautrin drwi, że obrońca starca musi umieć strzelać. W nocy Eugeniusz pisze do matki i sióstr z prośbą o pieniądze na stroje i życie w świecie. Wie, że rodzina sprzeda dla niego ostatnie pamiątki, i płacze nad swoją prośbą, ale wysyła listy. Trzy razy próbuje odwiedzić panią de Restaud i trzy razy nie zostaje przyjęty. Zaczyna zaniedbywać studia. Od następcy Goriota w interesie dowiaduje się jego historii. Jan Joachim Goriot wzbogacił się na handlu zbożem i mąką w czasie głodu podczas rewolucji. Po wczesnej śmierci żony całą miłość przelał na córki, rozpieszczał je i dał każdej ogromny posag. Gdy zięciowie przestali przyjmować go otwarcie, przeniósł się do pani Vauquer.

VIII. Listy z domu i propozycja Vautrina

W grudniu przychodzą pieniądze i listy od matki oraz najstarszej siostry, Laury. Matka prosi syna o rozwagę, a siostry z radością oddały mu wszystkie oszczędności. Eugeniusz jest wzruszony i zawstydzony, ale zamawia u krawca nowe ubrania. Oddaje Vautrinowi drobny dług, a ten zaprasza go do ogrodu na rozmowę. W długiej przemowie Vautrin pokazuje mu, że uczciwa kariera prawnika jest długa i nędzna, a w Paryżu wygrywają tylko ludzie bez skrupułów. Proponuje mu małżeństwo z Wiktoryną. Jej brat ma zginąć w pojedynku z przyjacielem Vautrina, a wtedy ojciec uzna córkę za jedyną dziedziczkę. W zamian Vautrin chce dwustu tysięcy franków na plantację w Ameryce. Przerażony Rastignac odmawia, ale Vautrin daje mu dwa tygodnie do namysłu. Goriot zaczyna traktować studenta jak przyjaciela i mówi mu, że Delfina będzie na balu u marszałkowej de Carigliano.

IX. Delfina w teatrze

Wicehrabina przyjmuje kuzyna chłodno, ale potem zaprasza go na obiad i zabiera do Teatru Włoskiego. W loży Rastignac poznaje Delfinę de Nucingen, opuszczoną przez kochanka, pana de Marsay. Opowiada jej o ojcu i prawi komplementy, a ona zaprasza go do siebie. W nocy po raz pierwszy wchodzi do nędznego pokoju Goriota i opowiada mu o córce. Starzec mówi, że żyje tylko życiem córek i że Boga zrozumiał dopiero jako ojciec. Rastignac zwierza się Bianchonowi z pokusy, pytając go, czy zabiłby nieznanego mandaryna w Chinach, gdyby mógł się na tym wzbogacić. Bianchon odpowiada, że nie, i mówi, że szczęście można znaleźć w skromnym życiu. Wspomina też, że panna Michonneau i Poiret rozmawiali w Ogrodzie Botanicznym z kimś podobnym do policjanta. Delfina przysyła list z zaproszeniem na obiad i do teatru.

X. Ruletka i życie na kredyt

W domu przy ulicy Saint-Lazare Delfina jest smutna. Zabiera Rastignaca powozem do Palais-Royal i każe mu zagrać w ruletkę za jej ostatnie sto franków. Eugeniusz wygrywa siedem tysięcy. Delfina wyznaje, że mąż nie daje jej pieniędzy, choć ma cały jej posag, a ona zadłużyła się u byłego kochanka. Odsyła mu sześć tysięcy, a resztę wygranej wciska studentowi. Goriot dowiaduje się o tym i wpada w rozpacz, że córka płakała. Chce zatrzymać kamizelkę, na którą spływały jej łzy, i postanawia z pomocą adwokata Derville’a odebrać zięciowi jej majątek. Na balu u marszałkowej de Carigliano Rastignac odnosi towarzyski sukces. Przez kolejne tygodnie towarzyszy Delfinie, gra w karty, zadłuża się i nie może opuścić pensjonatu. Delfina zwodzi go i trzyma na dystans. W chwili słabości Eugeniusz zaczyna zalecać się do Wiktoryny i przyjmuje od Vautrina pożyczkę na spłatę długu karcianego, ale następnego dnia ją oddaje.

XI. Pułapka na Vautrina

W Ogrodzie Botanicznym agent policji Gondureau umawia się z panną Michonneau, że dostanie trzy tysiące franków, jeśli pomoże zdemaskować Vautrina. Policja podejrzewa, że jest on zbiegłym z galer Jakubem Collinem, zwanym Trompe-la-Mort, który przechowuje pieniądze przestępców. Panna Michonneau ma podać mu środek wywołujący pozorny atak apopleksji i sprawdzić, czy ma na ramieniu wypalone piętno. Tymczasem Wiktoryna i Rastignac wymieniają w jadalni czułe słowa. Vautrin oznajmia studentowi, że pojedynek młodego Taillefera jest umówiony na następny ranek. Zaraz potem Goriot zdradza Eugeniuszowi tajemnicę. Delfina urządziła dla niego mieszkanie przy ulicy d’Artois, a sam Goriot ma zamieszkać na górze w małym pokoiku. Od Delfiny student dostaje złoty zegarek. Chce ostrzec Tailleferów, ale przy obiedzie Vautrin podaje jemu i Goriotowi wino ze środkiem nasennym. Rastignac zasypia na ramieniu Wiktoryny. Urażona drwinami Vautrina panna Michonneau idzie wieczorem na policję po środek, który ma podać Vautrinowi.

XII. Pojedynek i aresztowanie

Rano wszyscy zaspali. Przychodzi list od Delfiny, która na próżno czekała w nocy na Eugeniusza. Służący Taillefera przynosi wiadomość, że młody Taillefer został ciężko ranny w pojedynku. Wiktoryna z panią Couture jadą do jego łoża. Rastignac oświadcza, że nigdy nie poślubi Wiktoryny. Vautrin wypija kawę z dodanym środkiem i pada nieprzytomny. Panna Michonneau uderza go w ramię i widzi wypalone litery. Wieczorem przychodzi policja. Vautrin w pierwszej chwili rzuca się do walki, ale się opanowuje, przyznaje, że jest Jakubem Collinem, gardzi zdrajczynią i żegna się z Rastignakiem, obiecując mu przyjaźń. Stołownicy zmuszają pannę Michonneau do wyprowadzki, a razem z nią odchodzi Poiret. Przychodzi wiadomość o śmierci młodego Taillefera. Wiktoryna i pani Couture przenoszą się do jej ojca, a pani Vauquer rozpacza nad opustoszałym domem. Szczęśliwy Goriot zabiera Eugeniusza na obiad z Delfiną w nowym mieszkaniu. Okazuje się, że urządzenie opłacił, sprzedając dużą część swojego dożywotniego dochodu.

XIII. Dwie córki

Wicehrabina przysyła zaproszenie dla Delfiny na swój wielki bal i Delfina wpada w zachwyt. Mówi Eugeniuszowi, że po Paryżu krążą plotki o jej siostrze. W dniu przeprowadzki Rastignac zostaje w swoim pokoju w pensjonacie i przez ścianę słyszy rozmowę Goriota z córkami. Delfina mówi, że mąż ulokował jej posag w podejrzanych spekulacjach i nie może go oddać. Potem przybiega Anastazja. Wyznaje, że sprzedała Gobseckowi rodzinne brylanty męża, by spłacić długi Maksyma. Hrabia de Restaud wszystko odkrył i żąda od niej przysięgi, że podpisze akt sprzedaży jej majątku. Brakuje jej jeszcze dwunastu tysięcy franków. Siostry kłócą się okrutnie, wypominając sobie kochanków i pieniądze, a Goriot błaga je o zgodę. Wtedy Rastignac wchodzi i daje Anastazji weksel na dwanaście tysięcy franków, przerobiony z dawnego zobowiązania wobec Vautrina. Hrabina wpada w gniew, ale potem przeprasza. Goriot słabnie, a Bianchon stwierdza, że grozi mu udar.

XIV. Choroba ojca i bal pożegnalny

W teatrze Delfina uspokaja Eugeniusza, że ojciec jest silny. Następnego dnia Goriot czuje się gorzej, bo rano sprzedał ostatnie srebrne nakrycia i odstąpił Gobseckowi roczny dochód za gotówkę. Wszystko po to, żeby Anastazja mogła wykupić u krawcowej suknię na bal. Rastignac i Bianchon czuwają przy nim w nocy. Wieczorem lekarz stwierdza, że chory nie wyzdrowieje. Rastignac idzie do Delfiny, ale ona myśli tylko o balu i nie chce słuchać o ojcu. Eugeniusz ulega jej i jedzie z nią na bal do wicehrabiny. Wicehrabina tego dnia dowiedziała się, że kontrakt ślubny markiza został podpisany. Mimo to przyjmuje gości spokojna i dumna. Prosi kuzyna, by odebrał od markiza jej listy, pali je i daje mu na pamiątkę pudełko na rękawiczki. Na sali Anastazja błyszczy brylantami, które ma na sobie ostatni raz. O świcie wicehrabina wyjeżdża na zawsze do Normandii. Rastignac wraca pieszo i mówi Bianchonowi, że jest w piekle i musi w nim pozostać.

XV. Śmierć ojca Goriota

Stan Goriota szybko się pogarsza. Bianchon zostawia przy nim Rastignaca, a Krzysztof idzie po córki. Anastazja nie może przyjść, bo zatrzymuje ją mąż. Służba Delfiny nie chce budzić pani po balu. Gdy Goriot to słyszy, wybucha długim, gorączkowym monologiem. Mówi, że córki kochały tylko jego pieniądze, przeklina je i zięciów, a za chwilę znów je błogosławi i usprawiedliwia. Rastignac zastawia zegarek, by kupić lekarstwa, i jedzie po córki. Hrabia de Restaud odpowiada, że żona przyjdzie, gdy wypełni obowiązki wobec niego. Delfina obiecuje przyjść, ale potem kłóci się z mężem o pieniądze i mdleje. Pani Vauquer żąda zapłaty za prześcieradła. Umierający ściska medalion z włosami córek, a potem chwyta za włosy obu studentów, biorąc ich za córki, i szepcze „Ach! Moje anioły!”. Anastazja przychodzi, gdy ojciec jest już nieprzytomny, i prosi go o przebaczenie. Goriot umiera.

XVI. Pogrzeb

Stołownicy przy obiedzie żartują jeszcze ze zmarłego. Rastignac i Bianchon wzywają księdza i załatwiają formalności. Zięciowie nie odpowiadają na listy ani nie dają pieniędzy, a służba nie wpuszcza Eugeniusza do córek. Baron de Nucingen pali jego kartkę do Delfiny. Pani Vauquer zabiera złoty medalion z włosami córek, ale Rastignac każe go oddać i kładzie na piersi zmarłego. Za trumną do kościoła Saint-Étienne-du-Mont idą tylko Eugeniusz, Krzysztof i dwaj najęci żałobnicy. Na cmentarz Père-Lachaise jadą za karawanem dwa puste powozy z herbami hrabiego de Restaud i barona de Nucingen. Rastignac nie ma nawet pieniędzy dla grabarzy. Nad grobem roni ostatnią łzę młodości. Potem patrzy na Paryż, na dzielnicę, w której żyje wielki świat, i mówi „Teraz my się spróbujemy!”. Idzie na obiad do pani de Nucingen.