W pustyni i w puszczy

O książce

W pustyni i w puszczy to jedyna powieść, którą Henryk Sienkiewicz napisał z myślą o młodych czytelnikach. Drukował ją w odcinkach w „Kurierze Warszawskim” od października 1910 do września 1911 roku, a w grudniu 1911 roku ukazało się wydanie książkowe (na karcie tytułowej wydawca postawił już rok 1912).

Bohaterami są Staś Tarkowski, syn polskiego inżyniera pracującego przy Kanale Sueskim, i Nel Rawlison, córka jego angielskiego przyjaciela. Staś kończy czternaście lat, Nel ma osiem. Zwolennicy Mahdiego, przywódcy powstania w Sudanie, porywają dzieci, żeby wymienić je na rodzinę jednego ze swoich emirów. Tak zaczyna się podróż przez Pustynię Libijską, zdobyty Chartum, Omdurman i Faszodę, a potem samotna wędrówka przez puszczę, w której chłopiec musi wykarmić, obronić i wyleczyć młodszą towarzyszkę.

Książka łączy powieść przygodową z powieścią o dojrzewaniu. Staś na początku jest zarozumiały i chełpliwy, a kończy podróż jako ktoś, kto dowodzi karawaną, zawiera sojusze z afrykańskimi plemionami i bierze odpowiedzialność za dwustuosobową karawanę. Po drodze musi zdecydować, czy wyprzeć się wiary, czy wolno mu zabić człowieka i czy może zostawić przyjaciela.

Czas i miejsce akcji

Czas. Akcja zaczyna się jesienią 1884 roku, w czasie oblężenia Chartumu przez wojska Mahdiego. Dzieci zostają porwane w styczniu 1885 roku, kilka dni po święcie Trzech Króli. W drodze na południe dowiadują się, że Chartum padł, a generał Gordon nie żyje. Wędrówka przez Afrykę trwa wiele miesięcy: przez porę deszczową, chorobę Nel i pobyt na Górze Lindego. Zakończenie przenosi czytelnika o dziesięć lat do przodu, kiedy dorosły Staś żeni się z Nel.

Miejsca akcji.

Port Said nad Kanałem Sueskim, gdzie mieszkają obie rodziny, i wał nad jeziorem Menzaleh, po którym dzieci chodzą na spacery. Kair i Aleksandria pojawiają się we wspomnieniach i planach podróży.

Oaza El-Fajum i miasto Medinet, gdzie ojcowie nadzorują roboty przy kanałach, a dzieci mieszkają w namiotach. Stamtąd Chamis wywozi je koleją do El-Gharak, a potem porywacze ruszają na wielbłądach przez Pustynię Libijską.

Pustynia wzdłuż Nilu: wąwozy (khory), burza piaskowa, okolice Assuanu i Wadi-Halfa, na koniec step koło Chendi.

Chartum, zniszczony i splądrowany po zdobyciu, oraz Omdurman, obozowisko-miasto derwiszów, gdzie Staś staje przed Mahdim.

Droga wzdłuż Białego Nilu przez bagniste rozlewiska (sudd) do Faszody, a stamtąd na wschód, w bezludne okolice, gdzie Gebhr szuka oddziału Smaina.

Wąwóz, w którym Staś zabija lwa i porywaczy, a potem puszcza nad rzeką: baobab nazwany „Krakowem”, jar, w którym uwięziony jest słoń King, obóz umierającego Lindego.

Góra Lindego z wioską, którą Staś nazywa imieniem Nel, oraz góry Karamojo, nad które dzieci puszczają latawce.

Wieś króla M’Ruy, kraj Wa-himów i Samburu nad jeziorem Bassa-Narok (w rzeczywistości jeziorem Rudolfa, dziś Turkana), bezwodna równina na wschodzie, a na koniec obóz kapitana Glena, wyżyny u stóp Kilimandżaro i port Mombasa.

Kluczowe wątki

Porwanie i niewola. Fatma, krewna Mahdiego, i jej mąż Smain chcą odzyskać własne dzieci, zatrzymane w Port Saidzie. Idrys, Gebhr i Chamis wywożą Stasia i Nel jako zakładników na wymianę. Pierwsza część książki to droga przez pustynię i pobyt w Omdurmanie, gdzie niewola oznacza głód, bicie i ciągłe upokorzenia.

Próba wiary. W Omdurmanie Mahdi proponuje Stasiowi przyjęcie swojej nauki. Chłopiec odmawia, choć wie, że odmowa może oznaczać śmierć. Kara przychodzi pośrednio: Mahdi odsyła dzieci do Faszody, czyli w okolice, w których Europejczycy umierają na febrę.

Wyzwolenie przez przemoc. Kiedy Gebhr katuje Kalego, a w końcu uderza Nel, Staś zabija lwa, a zaraz potem Gebhra, Chamisa i dwóch Beduinów. Od tej chwili dzieci są wolne, ale same w nieznanej części Afryki, a Staś długo nie może się pogodzić z tym, co zrobił.

Opieka nad Nel. To oś całej drugiej części. Staś zdobywa jedzenie, buduje schronienia, pilnuje ognia, a kiedy Nel zapada na febrę, rusza w nocy przez dżunglę po chininę. Znajduje ją u umierającego Szwajcara Lindego.

Kali, Mea i King. Uwolnieni niewolnicy stają się towarzyszami podróży, a słoń uwolniony z jaru strażnikiem Nel. Przyjaźń Stasia z Kalim, synem króla Wa-himów, prowadzi do wojny z Samburu i do chwili, w której chłopiec musi zostawić przyjaciela.

Droga do oceanu. Latawce z listem, marsz przez bezwodną równinę, zdrada czarowników, którzy rozcinają worki z wodą, i ostatni zryw Stasia, który w nocy spotyka wyprawę kapitana Glena.

Geneza utworu

Sienkiewicz znał Afrykę z własnej podróży. Na przełomie 1890 i 1891 roku przez Egipt dotarł na Zanzibar, a z Bagamoyo ruszył na wyprawę w głąb lądu, którą przerwała mu gorączka. Relacje drukował jako „Listy z Afryki”. Dwadzieścia lat później wykorzystał te doświadczenia w powieści: opisy zwierząt, febry, obyczajów tragarzy i przyrody pochodzą w dużej części z tamtej podróży.

Tło historyczne jest prawdziwe. Powstanie Muhammada Ahmada, który ogłosił się Mahdim, wybuchło w 1881 roku. W listopadzie 1883 roku mahdyści rozbili armię generała Hicksa, a 26 stycznia 1885 roku zdobyli Chartum, gdzie zginął generał Charles Gordon. Mahdi zmarł w czerwcu 1885 roku, a władzę przejął kalifa Abdullahi. Wszystkie te wydarzenia pojawiają się w powieści, niektóre w rozmowach dorosłych, inne jako wiadomości, które docierają do porwanych dzieci.

Powieść powstawała w latach 1910–1911, kiedy Sienkiewicz był już noblistą i autorem Trylogii. Pisał ją dla młodzieży, co w jego twórczości nie miało precedensu.

Znaczenie tytułu

Tytuł dzieli książkę na dwie części, które różnią się krajobrazem, ale i położeniem bohaterów. Pustynia to czas niewoli: piasek, wielbłądy, porywacze, zniszczony Chartum i Omdurman. Dzieci są tu przewożone jak towar i o niczym nie decydują.

Puszcza zaczyna się po śmierci Gebhra. To tropikalna dżungla i sawanna z lwami, słoniami, febrą i porą deszczową. Niebezpieczeństw jest tu więcej niż na pustyni, ale dzieci są wolne, a o każdym kroku decyduje Staś.

Kompozycja, narracja, język

Powieść ma 46 rozdziałów i zakończenie. Akcja biegnie chronologicznie, z dwoma wyjątkami: rozdziały VI i XLVI przenoszą czytelnika do dorosłych. Pierwszy z nich pokazuje ojców, którzy odkrywają porwanie, drugi opowiada, jak kapitan Glen znalazł latawiec Stasia, zanim chłopiec dotarł do jego obozu.

Narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący, ale najczęściej patrzy oczami Stasia. Zna jego myśli, lęki i wyrzuty sumienia, czasem je komentuje, a czasem pokazuje z lekką ironią, zwłaszcza na początku, gdy chłopiec się przechwala.

Język jest prosty i obrazowy. Sienkiewicz wplata słowa arabskie i suahili („khor”, „bwana kubwa”, „Mzimu”), a łamana polszczyzna Kalego („Kali zabrać krowy”) weszła do języka potocznego. Opisy przyrody są rozbudowane i często stanowią tło dla scen napięcia: burza piaskowa, noc z lwami, marsz przez wyschniętą równinę.