Streszczenie — W pustyni i w puszczy

Czternastoletni Staś Tarkowski i ośmioletnia Nel Rawlison mieszkają w Port Saidzie. Po świętach, w oazie El-Fajum, porywają ich ludzie Smaina, zwolennika Mahdiego, żeby wymienić ich na jego rodzinę. Przez pustynię trafiają do Omdurmanu, gdzie Staś odmawia przyjęcia nauki Mahdiego, więc dzieci zostają odesłane do Faszody. W drodze Staś zabija lwa i porywaczy. Z uwolnionymi niewolnikami, Kalim i Meą, wędruje przez puszczę, oswaja słonia Kinga, leczy Nel z febry chininą od umierającego Lindego, pomaga Kalemu odzyskać królestwo i prowadzi karawanę do oceanu. W ostatniej chwili spotyka wyprawę kapitana Glena, a dzieci wracają do ojców.

Rozdziały I–IV. Port Said i wyjazd do Fajumu

Staś Tarkowski, syn polskiego inżyniera pracującego przy Kanale Sueskim, i Nel Rawlison, córka jednego z dyrektorów kompanii kanałowej, mieszkają w Port Saidzie. Obaj ojcowie są wdowcami i przyjaźnią się od lat. Pan Tarkowski walczył w powstaniu styczniowym, był zesłany na Sybir i uciekł, a syna uczy polskiego i patriotyzmu. Staś kończy czternaście lat, mówi kilkoma językami, pływa i strzela lepiej od rówieśników, ale lubi się przechwalać.
W Egipcie wszyscy mówią o powstaniu Mahdiego. Władze zatrzymują w Port Saidzie Fatmę, krewną Mahdiego, i jej dzieci, bo jej mąż Smain przeszedł na stronę powstańców. Fatma prosi obu inżynierów o pomoc, a po odmowie zaczyna planować porwanie ich dzieci. Wtajemnicza w to Chamisa, syna Chadigiego, oraz dwóch Sudańczyków, braci Idrysa i Gebhra, wielbłądników, którzy wynajmują wielbłądy w Medinet.
Ojcowie wyjeżdżają na inspekcję kanałów w oazie El-Fajum. Staś i Nel dołączają do nich na święta, razem z nauczycielką panią Olivier i piastunką Dinah. Po drodze poznają kapitana Glena i doktora Clarego, dwóch Anglików wyjeżdżających do Mombasy. Kapitan obiecuje Stasiowi pomoc, gdyby jej kiedyś potrzebował. W Medinet dzieci mieszkają w namiotach, jeżdżą na wielbłądach, a ojcowie sprawiają im niespodziankę: ogromnego mastifa Sabę.

Rozdziały V–VI. Porwanie

Na Wigilię Staś dostaje wymarzony sztucer. Po Trzech Królach ojcowie wyjeżdżają dalej, w stronę El-Fachen. Kilka dni później Chamis przyjeżdża z wiadomością, że dzieci mają dołączyć do ojców, i wiezie je koleją do El-Gharak. Tam czekają Idrys, Gebhr i dwaj Beduini z wielbłądami. Kiedy karawana, zamiast do ojców, zmierza w głąb pustyni, Staś rozumie, że zostali porwani.
Panowie Tarkowski i Rawlison czekają na dzieci w zupełnie innym miejscu. Gdy przychodzi wiadomość o porwaniu, natychmiast wszczynają pościg i alarmują władze wzdłuż Nilu.

Rozdziały VII–XIV. Przez pustynię

Karawana pędzi na południe nocami. Idrys tłumaczy Stasiowi, że dzieci zostaną wymienione na rodzinę Smaina. Nel słabnie, a Gebhr bije Stasia i straszy dziewczynkę. Pewnej nocy, po burzy piaskowej, Staś wykrada swój sztucer i chce zastrzelić porywaczy, ale szczekanie Saby budzi obóz. Arabowie wiążą chłopca i biją go do nieprzytomności. Idrys ratuje mu życie, bo dzieci są potrzebne żywe.
Porywacze omijają Nil i wioski, w których mogła na nich czekać pogoń. Za dnia kryją się w skałach, nocami pędzą, aż mijają Assuan i pierwszą kataraktę. Kiedy wreszcie pojawiają się uzbrojeni jeźdźcy, okazuje się, że to nie pogoń, tylko ludzie Mahdiego. Przynoszą wiadomość: Chartum wzięty, Gordon zabity.

Rozdziały XV–XIX. Chartum i Omdurman

Karawana dociera do Chartumu, zniszczonego i pełnego głodujących ludzi. Dzieci zatrzymują się u emira Nur-el-Tadhila, a potem przeprawiają do Omdurmanu. Tam opiekuje się nimi na krótko Grek, jeden z Europejczyków, którzy dla ratowania życia przyjęli naukę Mahdiego. Radzi Stasiowi, by zrobił to samo, bo tylko wtedy Mahdi weźmie dzieci pod swoją protekcję.
Staś staje przed Mahdim, odpowiada, że zostali porwani wbrew swojej woli, i odmawia zmiany wiary. Mahdi odsyła dzieci do Smaina w Faszodzie. Idrys ciężko choruje i zostaje w Omdurmanie. Przez tydzień dzieci głodują, Staś żebrze i dźwiga glinę, żeby zarobić na daktyle dla Nel. Misjonarz daje mu na drogę trochę ryżu i dwa proszki chininy, a Grek kolejne proszki i list polecający do szejka Hatima.

Rozdziały XX–XXII. Do Faszody i wąwóz

Karawana idzie wzdłuż Białego Nilu przez bagniste rozlewiska. Przed Faszodą umiera Dinah. Smaina nie ma w mieście, bo wyruszył na łowy na niewolników, więc dzieci jadą za nim na wschód pod opieką Gebhra, Chamisa i dwóch Beduinów. Są z nimi Kali, młody niewolnik Gebhra, i Mea, służąca przydzielona Nel.
Gebhr jest coraz okrutniejszy: katuje Kalego, a w końcu uderza Nel. W jednym z wąwozów na drodze leży lew. Arabowie każą Stasiowi go zastrzelić, bo tylko on ma sztucer. Chłopiec zabija lwa, a zaraz potem Gebhra i Chamisa, a następnie dwóch Beduinów, którzy rzucają się na niego z nożami. Dzieci są wolne, ale same w nieznanej puszczy. Kali, przerażony, prosi „pana wielkiego”, żeby go nie zabijał.

Rozdziały XXIII–XXIX. Z Kalim i Meą przez puszczę

Staś dowiaduje się, że Kali jest synem króla plemienia Wa-hima, i postanawia uciekać do chrześcijańskiej Abisynii. Mała karawana przeżywa noc, w czasie której burza zrywa namiot, a wokół krążą dwa lwy. W jednym z jarów Staś i Nel znajdują słonia uwięzionego przez skalne ściany. Nel go karmi, słoń się do niej przywiązuje, a dzieci nazywają go Kingiem.
W pustym pniu olbrzymiego baobabu Staś urządza mieszkanie i nazywa je „Krakowem”. Z pnia, zanim dzieci się do niego wprowadzą, wypełza olbrzymi boa. Kali, widząc, jak Nel oswaja słonia, zaczyna uważać ją za dobre Mzimu, czyli dobrego ducha. Zaczyna się pora deszczowa. Konie padają od ukąszeń muchy tse-tse, zapasy nabojów się kurczą, a na koniec Nel zapada na febrę.

Rozdziały XXX–XXXIV. Febra i Linde

Po drugim ataku gorączki Staś wie, że trzeci może być śmiertelny. Kiedy dostrzega dym na południu, rusza nocą przez dżunglę i trafia do obozu Szwajcara Lindego, podróżnika poranionego przez dzika ndiri. Tragarze Lindego umierają na śpiączkę. Linde daje Stasiowi chininę, broń, naboje, konie i zapasy.
Nel wraca do zdrowia. Linde przed śmiercią radzi Stasiowi, by szedł na wschód, do oceanu, i przekazuje mu papiery. Staś chrzci tragarzy chorych na śpiączkę. Minę z prochu wkłada w szczelinę skalną i wysadza ścianę jaru, żeby uwolnić Kinga. Mała karawana przenosi się na zdrową, wysoko położoną górę, którą Staś nazywa Górą Lindego.

Rozdziały XXXV–XXXVII. Góra Lindego

Na górze Nel odzyskuje siły. Staś uczy Kalego i Meę katechizmu i chrzci ich, a Kalego uczy też strzelać. Nel szyje latawce z listem o porwaniu, które wiatr unosi na wschód. Nasibu, mały sługa Lindego, o mało nie zostaje porwany przez goryla. Kali opowiada, że jego lud mieszka nad wielkim jeziorem Bassa-Narok i walczy z Samburu. Staś postanawia iść tam, żeby zdobyć tragarzy do oceanu. Karawana rusza w drogę: Staś konno, Nel w palankinie na grzbiecie Kinga.

Rozdziały XXXVIII–XLII. Wa-himowie i Samburu

We wsi króla M’Ruy Kali przedstawia Nel jako dobre Mzimu, a King podnosi na trąbie czarownika Kambę, który lżył Nel. Wkrótce potem Staś zabija ogromnego drapieżnego kota, który rzucił się na Nel. Nad jeziorem dowiadują się, że Samburu pod wodzą króla Mamby oblegają Fumbę, ojca Kalego. Staś zostawia Nel w bezpiecznej wiosce i z Kalim prowadzi nocny atak. Huk broni, „węże ogniste” i ryk słonia sieją popłoch wśród Samburu, a Wa-himowie zwyciężają.
Stary Fumba ginie, dobijając pokonanych, a Kali zostaje królem. Staś zakazuje mu zabijania jeńców, więc Kali zawiera braterstwo krwi z Faru, synem Mamby, i łączy oba plemiona. Kali chce iść ze Stasiem i Nel aż do oceanu. Staś odmawia, ale Nel wymusza zgodę.

Rozdziały XLIII–XLVI. Droga do oceanu

Karawana liczy dwustu ludzi. Idą z nią także dwaj czarownicy, M’Kunje i M’Pua, których Kali woli mieć na oku. Po przejściu gór zaczyna się wyschnięta równina. Czarownicy mordują dwóch strażników, rozcinają worki z wodą i uciekają. Ludzie padają z pragnienia, Kali jest bliski śmierci, a Mea mówi, że chce umrzeć razem z nim. Staś sadza Nel przed sobą na koniu i rusza nocą na wschód, sam już prawie nieprzytomny.
Rozdział XLVI cofa akcję. Kapitan Glen i doktor Clary prowadzą rządową wyprawę na północ od Kilimandżaro. Ich ludzie przynoszą latawiec, pięćdziesiąty czwarty z kolei, z listem Stasia. Anglicy nie wierzą własnym oczom. Tej samej nocy do obozu wjeżdża jeździec z dziewczynką i prosi o wodę. To Staś, który zaraz potem mdleje.

Zakończenie

Anglicy ratują całą karawanę. Staś przekonuje Nel, że Kali powinien wrócić do swego ludu jako król. Na wyżynach u stóp Kilimandżaro dzieci odpoczywają dwa tygodnie, a Staś wykuwa na skale napis „Jeszcze Polska…”. Ojcowie przyjeżdżają do Mombasy. Gdy Staś opowiada ojcu, że zastrzelił Gebhra i jego towarzyszy, pan Tarkowski mówi mu, że kto zagraża życiu kobiety oddanej w opiekę, na tego można podnieść broń bez wyrzutów.
Pan Rawlison zabiera Nel do Anglii. Staś kończy szkołę w Aleksandrii i politechnikę w Zurychu. Po dziesięciu latach spotykają się ponownie, a pan Rawlison oddaje mu rękę córki. Młodzi małżonkowie odwiedzają Afrykę: w Mombasie wita ich King, a Saba, prawie niewidomy, wciąż im towarzyszy. Kali rządzi krainą na południe od jeziora Rudolfa i sprowadził misjonarzy. Tarkowscy osiedlają się na stałe w Polsce.