Sąd Ozyrysa

O książce

Sąd Ozyrysa to krótka humoreska satyryczna Henryka Sienkiewicza, wydrukowana po raz pierwszy w 1908 roku w warszawskim „Tygodniku Illustrowanym”. Pod tytułem stoi żartobliwa uwaga, że utwór przełożył z egipskiego papirusu sam Henryk Sienkiewicz. Autor udaje więc tłumacza starożytnego tekstu, a w rzeczywistości pisze o urzędnikach i polityce swoich czasów.

Akcja toczy się w egipskich zaświatach. Umiera Psunabudes, wielki minister jednego z faraonów. O jego duszę kłócą się dwie nieśmiertelne Idee, Głupota i Niegodziwość. Każda chce ją zabrać do swojej krainy. Bóg Ozyrys, sędzia zmarłych, wzywa na pomoc Mądrość, która opowiada mu całe życie ministra. Ozyrys kładzie na szale wagi jego głupie i nikczemne czyny, ale szale stają w idealnej równowadze. Bóg odsyła więc Psunabudesa na ziemię, by był ministrem aż do końca świata.

Utwór jest lekturą uzupełniającą. Według polskiej Wikipedii na liście lektur dla klas VII–VIII znalazł się od roku szkolnego 2021/2022. To opracowanie obejmuje cały tekst, który da się przeczytać w około dziesięć minut. Przyda się też licealistom, którzy omawiają satyrę i literaturę przełomu wieków. Cytaty pochodzą z tekstu udostępnionego przez Wolne Lektury. W tym wydaniu opowiadanie nie ma rozdziałów. Tylko rząd kresek oddziela relację Mądrości od sceny ważenia. Na potrzeby streszczenia podzieliliśmy tekst na części według kolejnych etapów sądu.

Czas i miejsce akcji

Czas akcji jest umowny. Narrator mówi, że Psunabudes był ministrem „któregoś tam Tutmesa” z dynastii panującej przed najazdem Hyksosów. Brzmi to uczenie, ale celowo niczego nie ustala. Faraonowie o imieniu Totmes, czyli Tutmozis, rządzili w rzeczywistości dopiero po wypędzeniu Hyksosów, w czasach XVIII dynastii. Sam sąd trwa tyle, ile rozmowa Ozyrysa z trzema duchami. Opowieść Mądrości obejmuje natomiast całe życie ministra, od studiów do śmierci.

Miejsca akcji:

• zaświaty, które narrator nazywa krainą Ciszy i przestworzami cichej wieczności, a w nich tron Ozyrysa z wagami opartymi o stopień;
• krainy, którymi władają duchy, czyli siedlisko durniów pod rządami Głupoty i siedlisko łotrów pod rządami Niegodziwości, wspomniane tylko w ich żądaniach;
• Egipt, o którym opowiada Mądrość, a w nim akademia w stubramnych Tebach, gdzie Psunabudes studiował, oraz urzędy podległe biurokracji memfickiej;
• północna prowincja Ptah, zamieszkana głównie przez Fenicjan i Greków, w której Psunabudes był gubernatorem;
• dwór faraona, przy którym Psunabudes sprawował urząd ministra;
• niebieskie schody, ku którym Ozyrys obraca ministra, i ziemia, na której Egipt wita go owacją.

Memfis pojawia się już w pierwszych słowach Ozyrysa, który porównuje kłócące się duchy do przekupek z tego miasta. Egipt jest w opowiadaniu kostiumem. Urzędy, gubernatorzy, okólniki i łapówki należą bardziej do XIX i XX wieku niż do starożytności.

Kluczowe wątki

Spór o duszę. Po śmierci Psunabudesa Głupota i Niegodziwość kłócą się o jego duszę tak głośno, że zakłócają ciszę wieczności. Ozyrys wzywa je przed tron. Głupota twierdzi, że minister całe życie słuchał tylko jej. Niegodziwość odpowiada, że przede wszystkim był szubrawcem. Obie chwytają go za ręce i czekają na wyrok.

Wezwanie Mądrości. Ozyrys uznaje, że dowody Głupoty będą głupie, a dowody Niegodziwości niegodziwe. Nie może więc wysłuchać żadnej ze stron. Wzywa Mądrość i każe jej opowiedzieć życie zmarłego. Mądrość od razu rozpoznaje ministra, który tajnym okólnikiem zakazał jej pobytu w Egipcie.

Kariera urzędnika. Psunabudes zaczynał jako zapalony liberał w akademii w Tebach. Po wstąpieniu do urzędu drwił z dawnych zasad, ciągle kogoś podejrzewał i pisał raporty. Zamiast rozwijać życie ludzi, krępował je i ograniczał.

Gubernator prowincji Ptah. Jako gubernator próbował zrobić Egipcjan z Fenicjan i Greków. Zakazywał im własnego języka, zamykał ich szkoły, prześladował ich wiarę i kazał nosić egipskie czepki. Kto nie chciał czepka, mógł się wykupić łapówką.

Minister faraona. Egipt potrzebował wielkich reform, a Psunabudes zadbał o to, by były drobne i płytkie. Powierzył je urzędnikom, którzy byli ich wrogami. Oszukiwał zarazem faraona i lud. Za jego rządów wzrósł głód, a w kraju namnożyło się rozbójników.

Ważenie i wyrok. Szale wagi zatrzymują się w idealnej równowadze. Ozyrys nie wie, co począć, ale po chwili wpada na pomysł. Wskrzesza Psunabudesa i odsyła go na ziemię, by był ministrem do końca świata. Dopiero wtedy ma się okazać, czy był większym łotrem, czy osłem. Z ziemi dochodzi radosny śpiew na cześć ministra, a Mądrość cicho się śmieje.

Geneza utworu

Humoreska ukazała się w 1908 roku w drugim numerze warszawskiego „Tygodnika Illustrowanego”. W marcu tego samego roku w „Esperantyście Polskim” wyszedł jej przekład na esperanto. Przygotował go Antoni Grabowski pod tytułem La juĝo de Oziris. Pierwsze powojenne wydanie opublikowała w 1967 roku Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Wolne Lektury podają tekst według tomu Baśnie i legendy z 1986 roku.

Sienkiewicz sięgnął po kostium historyczny, bo pod zaborem rosyjskim nie mógł otwarcie krytykować carskich urzędników. Według polskiej Wikipedii pod postacią Psunabudesa ukrył Konstantina Pobiedonoscewa. Był to rosyjski polityk i oberprokurator Świątobliwego Synodu w latach 1880–1905, zwolennik samowładztwa i ujednolicenia imperium na gruncie kultury rosyjskiej. Zakaz używania własnego języka, zamykanie szkół i przymusowe czepki w prowincji Ptah łatwo odczytać jako obraz rusyfikacji. Według tego samego źródła mylące wzmianki o Tutmesie i Hyksosach miały zwieść cenzurę.

Starożytny Egipt był wtedy w polskiej literaturze dobrze znanym tłem. W 1888 roku Bolesław Prus wydał nowelę Z legend dawnego Egiptu, a od 1895 roku drukował w „Tygodniku Illustrowanym” powieść Faraon. Sienkiewicz znał też dobrze świat antyku z własnej twórczości. W latach 1895–1896 publikował w odcinkach powieść Quo vadis o Rzymie za czasów Nerona.

Znaczenie tytułu

Tytuł odwołuje się do wierzeń starożytnych Egipcjan. Ozyrys był w ich mitologii sędzią zmarłych. Dusza stawała przed jego trybunałem, a na wadze ważono serce zmarłego. Na drugiej szali leżało pióro bogini prawdy Maat. Od tego wyroku nie było odwołania.

Sienkiewicz parodiuje ten obrzęd. Jego Ozyrys też ma wagi, ale waży na nich głupotę i niegodziwość jednego urzędnika. Sąd, który miał być ostateczny, kończy się bez rozstrzygnięcia. Bóg odkłada wyrok aż do końca świata. Tytuł zapowiada więc poważną scenę religijną, a czytelnik dostaje satyrę na władzę.

Kompozycja, narracja, język

Sąd Ozyrysa ma postać krótkiej bajki dla dorosłych. Opowiadanie składa się prawie wyłącznie z dialogu. Na początku duchy przedstawiają swoje racje, potem Mądrość opowiada życie Psunabudesa w kolejnych etapach kariery. Po większości z nich Ozyrys dorzuca ciężarków na szale. Rząd kresek w tekście oddziela tę relację od chwili ważenia. Utwór kończy się zabawną puentą, czyli śmiechem Mądrości po wiwatach na cześć wskrzeszonego ministra.

Narrator jest trzecioosobowy i rzadko się wtrąca. Sienkiewicz udaje tłumacza papirusu, a takie zmyślenie nazywa się mistyfikacją literacką. Egipska sceneria jest kostiumem, pod którym kryje się współczesna autorowi Rosja. Zdradzają to anachronizmy, czyli słowa i sprawy nienależące do starożytności. W papirusie pojawiają się Ekscelencja, okólnik do gubernatorów, liberał, biurokracja i reformy.

Humor opiera się na kontraście podniosłego tonu i potocznych porównań. Ozyrys mówi uroczyście, ale porównuje duchy do przekupek, a przysięga na święty ogon Apisa. Nosi przy tym zabawne przydomki, na przykład Jastrzębiooki, Wszechtreściwy i Wszechkulisty. Mądrość ocenia ministra porównaniami do piramidy Cheopsa i pęcherza wielbłąda. Najważniejszym środkiem jest ironia. Narrator i postacie mówią o złych rządach spokojnym, rzeczowym językiem, dlatego absurd tych rządów widać jeszcze wyraźniej.