Latarnik

O książce

Latarnik to nowela Henryka Sienkiewicza, wydrukowana po raz pierwszy w 1881 roku w „Niwie”. Opowiada o starym Polaku, Skawińskim, który po czterdziestu latach tułaczki po świecie zostaje latarnikiem w Aspinwall, porcie w Panamie. Samotność na skalistej wysepce daje mu spokój, o jakim marzył przez całe życie.

Pewnego dnia z łodzią zaopatrzeniową przychodzi paczka z polskimi książkami. Skawiński zaczyna czytać poemat, który rozpoczyna się od słów „Litwo, ojczyzno moja”. Wzruszony zasypia, śni o rodzinnej wsi i po raz pierwszy nie zapala wieczorem latarni. Traci za to posadę i znowu rusza w świat, tym razem z książką przy sercu.

Nowela jest krótka i czyta się ją w około pół godziny. Uczniowie klas VII–VIII czytają ją w całości i całą omawia to opracowanie. Cytaty pochodzą z tekstu udostępnionego przez Wolne Lektury. W tym wydaniu nowela dzieli się na trzy części. Druga i trzecia mają numery rzymskie, a pierwsza zaczyna się bez numeru, zaraz po przypisie autora o źródle opowieści.

Czas i miejsce akcji

Główna akcja rozgrywa się w latach 70. XIX wieku. Trwa zapewne kilka miesięcy, od dnia, w którym Skawiński obejmuje posadę, do jego wyjazdu z Aspinwall. Wiek bohatera i jego przeszłość pozwalają to ustalić w przybliżeniu. Skawiński ma siedemdziesiąt lat albo więcej, krzyż dostał „w roku trzydziestym”, a w dniu przyjścia książek mija prawie czterdzieści lat, odkąd nie widział kraju. Retrospekcja sięga powstania listopadowego, a wspomnienia obejmują całe życie bohatera.

Miejsca akcji:

• Aspinwall, dzisiejszy Colón, port nad Zatoką Moskitów, z kościołem, do którego latarnik chodzi w niedzielę, i z portem pełnym statków;
• latarnia na skalistej wysepce niedaleko Aspinwall, wielkości około morgi, z wieżą, na której szczyt prowadzi ponad czterysta krętych schodów;
• Panama, gdzie urzęduje konsul Stanów Zjednoczonych Izaak Falconbridge i gdzie Skawiński dostaje posadę;
• statek płynący z Aspinwall do Nowego Jorku, na którym bohater odjeżdża w zakończeniu;
• miejsca z przeszłości Skawińskiego, czyli rodzinna wieś w Polsce ze stawami, młynem i karczmą, gdzie jako ułan stał na widecie, Paryż, gdzie po roku 1830 czytał utwory wielkiego poety, Hiszpania, gdzie walczył w wojnie karlistowskiej, i Algier, gdzie także wojował, Węgry, Stany Zjednoczone, gdzie bił się przeciw południowcom i przeszedł pieszo prerie, Kalifornia z farmą zniszczoną przez suszę, Helena w Arkansas, gdzie spłonął jego warsztat kowalski, Góry Skaliste, gdzie trafił w ręce Indian;
• dalsze etapy tułaczki, czyli Australia (kopanie złota), Afryka (szukanie diamentów), Indie Wschodnie (służba strzelca rządowego), Brazylia i Amazonka, gdzie rozbiła się jego tratwa, Hawana z fabryką cygar i Kuba w czasie epidemii, a także statek kursujący między Bahią a Bordeaux i statek wielorybniczy.

Wysepka z latarnią to przestrzeń zamknięta i odcięta od ludzi. Z balkonu wieży Skawiński widzi jednak cały przesmyk aż po Pacyfik, podzwrotnikowy las między Aspinwall a Panamą i statki płynące z Nowego Jorku.

Kluczowe wątki

Przyjęcie na posadę. Poprzedni latarnik znika w czasie burzy. Konsul Falconbridge musi w ciągu dwunastu godzin znaleźć następcę. Zgłasza się stary Polak, pokazuje krzyże zdobyte w kilku wojnach i błaga o miejsce, w którym mógłby wreszcie odpocząć. Konsul, wzruszony jego prośbą, przyjmuje go od razu.

Tułaczka Skawińskiego. Pierwszego wieczoru na wieży bohater wspomina swoje życie. Walczył w czterech częściach świata i próbował niemal wszystkich zawodów. Za każdym razem, gdy zaczynał się gdzieś urządzać, spotykało go nieszczęście, na przykład pożar, susza, rozbicie statku albo kradzież. Sam wierzył, że ściga go jakaś mściwa ręka.

Życie na wieży. Skawiński czuje się szczęśliwy jak nigdy dotąd. Czyści soczewki, zapala światło, karmi mewy, łowi ryby i godzinami patrzy na morze. Z czasem przestaje bywać w mieście i czytać gazety. Zlewa się z otaczającą go przyrodą i popada w stan podobny do półsnu.

Polska książka. Wśród zapasów przywiezionych łodzią leży paczka od polskiego Towarzystwa w Nowym Jorku, któremu Skawiński posłał kiedyś połowę pensji. W środku są polskie książki. Stary czyta na głos inwokację poematu, rzuca się z płaczem na ziemię i czyta dalej aż do zmroku.

Sen o ojczyźnie. Po lekturze Skawiński zasypia na skale. Śni mu się rodzinna wieś, w której jako młody ułan stoi nocą na warcie przed bitwą. Widzi stawy, młyn, łąki we mgle i słyszy kury oraz żurawie o świcie.

Utrata posady. Budzi go strażnik portowy Johns. Latarnia nie świeciła tej nocy, a łódź z San-Geromo rozbiła się na mieliźnie. Skawiński traci posadę i kilka dni później odpływa do Nowego Jorku. Na piersi niesie swoją książkę.

Geneza utworu

W lutym 1876 roku Sienkiewicz wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Razem z Heleną Modrzejewską i grupą znajomych planował osiedlić się w Kalifornii, a aktorka dołączyła do niego kilka miesięcy później. Stamtąd wysyłał do „Gazety Polskiej” korespondencje, wydane później jako Listy z podróży do Ameryki. Do Europy wrócił w 1878 roku. Pod wpływem tej podróży napisał kilka utworów, między innymi Za chlebem, W krainie złota, Latarnika i Sachema.

Sam autor zaznaczył w przypisie, że opowiadanie oparł na prawdziwym wypadku, o którym pisał w korespondencji z Ameryki J. Horain. Chodzi o Juliana Horaina, polskiego publicystę, który po powstaniu styczniowym wyemigrował do Stanów Zjednoczonych i utrzymywał tam żywe kontakty z Sienkiewiczem. Według informacji przytaczanych w polskiej Wikipedii pierwowzorem latarnika był Polak o nazwisku Siellawa. Miał on stracić posadę, bo zaczytał się w powieści Zygmunta Kaczkowskiego Murdelio. Sienkiewicz zamienił tę książkę na Pana Tadeusza i w ten sposób nadał historii wymiar narodowy.

Nowela ukazała się w 1881 roku w dwutygodniku „Niwa”, a w 1882 roku w piątym tomie Pism Sienkiewicza wydanym w Warszawie przez Gebethnera i Wolffa. Rękopis przechowuje Zakład Narodowy imienia Ossolińskich we Wrocławiu. W 1976 roku Zygmunt Skonieczny nakręcił na podstawie noweli telewizyjny film Latarnik z Józefem Pierackim w roli Skawińskiego.

Znaczenie tytułu

Tytuł nazywa zawód bohatera. Latarnik pilnuje światła, dzięki któremu statki bezpiecznie omijają mielizny Zatoki Moskitów. Narrator podkreśla, że ta praca wymaga sumienności i przypomina życie pustelnika. Dlatego jedna noc bez światła ma tak poważne skutki.

Tytuł ma też znaczenie przenośne. Skawiński całe życie był jak okręt bez portu, a latarnia miała być jego przystanią. Paradoksalnie to latarnik, który sam wskazuje drogę innym, gubi się we wspomnieniach i zapomina o świetle. Latarnię można też odczytać jako symbol samotności emigranta, strażnika postawionego na obcym brzegu, daleko od własnego kraju.

Kompozycja, narracja, język

Latarnik ma budowę typową dla noweli. Jest krótki, ma jeden wątek i niewielu bohaterów, a akcja zmierza do wyraźnego punktu kulminacyjnego, czyli przyjścia paczki z książkami. Zaraz po nim następuje nagły zwrot, gdy latarnia nie zostaje zapalona. Teoria noweli nazywa sokołem motyw, wokół którego skupia się akcja. W Latarniku tę rolę pełni polska książka. Część pierwsza przedstawia bohatera i jego przeszłość, część druga opisuje życie na wieży, a część trzecia prowadzi od przebudzenia uczuć do utraty posady.

Narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący. Zna myśli Skawińskiego, jego lęki i marzenia, a dzieje bohatera opowiada w retrospekcji, z punktu widzenia starca stojącego na balkonie latarni. W scenie snu narracja przechodzi w czas teraźniejszy i coraz mocniej zbliża się do przeżyć bohatera, jakby czytelnik śnił razem z nim.

Język noweli jest obrazowy. Sienkiewicz zestawia bujne opisy podzwrotnikowej przyrody, morza i lasu z cichym, swojskim krajobrazem polskiej wsi. Często sięga po porównania i przenośnie. Skawiński jest jak okręt, który wreszcie zawinął do portu, a na końcu jak liść porywany przez wiatr. W tekście pojawiają się wtrącenia angielskie i hiszpańskie („All right”, „Well”, „vomito”, „matos”), które podkreślają obcość otoczenia. Cytat z Pana Tadeusza wprowadza do noweli polski wiersz, więc czytelnik słyszy mowę ojczystą razem z bohaterem.