Wybrana satyra
Opracowanie satyry Ignacego Krasickiego „Żona modna” z 1779 roku, jednej z najczęściej omawianych w liceum. Pan Piotr opowiada przyjacielowi, jak ożenił się dla czterech wsi posagu z modnisią z miasta i jak żona w kilka tygodni przewróciła jego dom i majątek do góry nogami.
Materiały do lektury
O książce
Żona modna to jedna z trzynastu satyr, które Ignacy Krasicki ogłosił w Warszawie w 1779 roku w zbiorze nazywanym dziś Satyrami, częścią pierwszą. Satyra to utwór, który ośmiesza wady ludzi, grup społecznych albo całych obyczajów. Krasicki, biskup warmiński nazywany księciem poetów polskich, wziął w niej na cel małżeństwo zawarte dla pieniędzy oraz ślepą pogoń za cudzoziemską modą.
Podstawa programowa dla liceum (zakres podstawowy) każe przeczytać jedną satyrę Krasickiego do wyboru i nie wskazuje tytułu. Utworem głównym tego opracowania jest Żona modna, jedna z satyr najczęściej omawianych w szkole. Jej dotyczą streszczenia, plan, cytaty i karty postaci. Jeśli nauczyciel zadał inną satyrę, poniżej znajdziesz krótkie omówienie kilku z nich, a pełne teksty są na Wolnych Lekturach.
Do króla otwiera cały zbiór. Satyryk zwraca się w niej do Stanisława Augusta i z udawaną surowością wytyka mu „przywary”. Król nie pochodzi z rodu królewskiego, jest Polakiem, a nie cudzoziemcem, objął tron za młodu, rządzi łagodnie i lubi uczonych. Ironia polega na tym, że wszystkie te zarzuty są w istocie pochwałami, a ośmieszeni zostają ci, którzy króla krytykują.
Świat zepsuty jest poważnym lamentem nad upadkiem obyczajów. Poeta żali się, że synowie porzucili cnoty ojców, małżeństwa kojarzy zysk, a kraj się okrada. Przypomina, że Rzym zginął przez własne występki. Kończy obrazem okrętu w czasie burzy, którego załoga powinna bronić do końca.
W Pijaństwie rozmawiają dwaj szlachcice. Pierwszy opowiada, jak po imieninach żony leczył ból głowy kolejnymi kieliszkami, aż w kłótni o króla Jana dostał butelką w głowę. Drugi wygłasza długie kazanie o trzeźwości. Na koniec pierwszy żegna się i mówi, że idzie napić się wódki.
Pan niewart sługi ma także formę rozmowy. Mówi o panach, którzy katują służbę, np. o Macieju, dawnym słudze, który wzbogacił się i dziś każe bić innych.
Cytaty w opracowaniu pochodzą z tekstu Wolnych Lektur, opartego na wydaniu Zbigniewa Golińskiego (1958). Zachowują dawne słownictwo, które objaśniamy przy każdym cytacie, np. „intercyza” to umowa przedślubna, a „jejmość” to pani domu.
Czas i miejsce akcji
Akcja rozgrywa się w drugiej połowie XVIII wieku, w czasach, gdy powstawała satyra. Wskazują na to szczegóły z życia ówczesnej szlachty, np. kareta angielska na resorach, ogród w nowym, sentymentalnym stylu, romanse o Pameli i Heloizie czytane przez damy. Rozmowa z przyjacielem trwa kilka minut, ale opowieść pana Piotra obejmuje kilka miesięcy. Zaczyna się od zalotów i intercyzy, potem następują ślub, podróż na wieś i dwa tygodnie przebudowy domu. Kończy się kilkoma tygodniami („od kilku niedziel”) hulanek w mieście.
Miejsca wymienione w satyrze:
- miasto, w którym pan Piotr rozmawia z przyjacielem i do którego małżonkowie wracają na końcu, według intercyzy i wzmianek o Warszawie zapewne stolica.
- miasto, w którym wychowała się żona, co według pana Piotra ją zepsuło.
- dom w mieście z paradnymi apartamentami dla gości, który według intercyzy trzeba wynająć dla żony.
- droga na wieś, którą małżonkowie odbywają angielską karetą pełną skrzynek i zwierząt.
- dwór pana Piotra na wsi, ogrodzony zwykłym parkanem, z wrotami, przez które wjeżdża kareta.
- izba stołowa, w której jada się na co dzień, pokój sypialny i gabinet.
- apteczka, z której żona każe wyrzucić słoiki i konfitury.
- ogród z kwaterami z bukszpanu i ligustru, który żona chce zmienić w modny ogród z gaikami cyprysów, strumykami, kioskiem, meczecikiem, holenderskimi wannami, domkiem pustelnika, kościołem Diany i belwederkiem.
- przebudowane wnętrza dworu ze złoconą alkową, buduarem, gabinetem od stroju i sufitem z obrazem Wenery.
- gumna i stodoła, które zapalają się od fajerwerku.
- cztery wsie wniesione w posagu, graniczące z majątkiem pana Piotra.
- zagranica, skąd kasztelanic sprowadził angielską karetę.
- Toruń, skąd pochodzi pozłacany piernik na wiejskich wetach.
- Warszawa, do której idą sztafety z zamówieniami, i jej pałace, które dom pana Piotra w końcu przewyższa.
Kluczowe wątki
Małżeństwo z rozsądku. Pan Piotr od początku widzi, że panna z miasta nim gardzi. Mimo to się żeni, bo kuszą go cztery wsie posagu, graniczące z jego majątkiem. Satyra pokazuje, jak kończy się związek, w którym obie strony liczą tylko zyski.
Moda i cudzoziemszczyzna. Żona żąda francuskiej opiekunki, cudzoziemskich kucharzy, angielskiej karety, francuskich książek i ogrodu urządzonego według najnowszej mody. Wszystko, co swojskie, nazywa prostactwem albo „niemczyzną”.
Dom i gospodarstwo w ruinie. W dwa tygodnie dwór zmienia się nie do poznania, a pieniądze płyną szerokim strumieniem. Bale, goście i fajerwerki kończą się pożarem stodoły. Pan Piotr wylicza wydatki, ale żona odpowiada mu swoimi czterema wsiami.
Upokorzony mąż. Pan Piotr niesie klatkę pod pachą i psa na kolanach, słucha drwin, gasi pożar, a goście piją jego wino. W końcu sam przyznaje, że zachowuje się jak sługa we własnym domu.
Wieś i miasto. Satyra zderza dwa światy. Wiejski dwór z parkanem, kwaterami bukszpanu i piernikiem na półce przegrywa z miejskim przepychem. Krasicki śmieje się jednak z obu stron, bo pan Piotr też nie jest bez winy.
Geneza utworu
Krasicki pisał Satyry w latach 1778–1779. Zbiór wydano w Warszawie w 1779 roku, jeszcze w tym samym roku dwukrotnie. Znalazło się w nim trzynaście utworów, m.in. Do króla, Świat zepsuty, Pijaństwo, Żona modna i Pan niewart sługi. Drugą część satyr Krasicki napisał w latach 1781–1784.
Był to czas panowania Stanisława Augusta, kilka lat po pierwszym rozbiorze Polski. Król i skupieni wokół niego pisarze chcieli reformować państwo i obyczaje. Przypisy w wydaniu Wolnych Lektur podają, że satyrę Do króla Krasicki przesłał Stanisławowi Augustowi przed drukiem, a król odpowiedział mu uwagami w liście z 4 marca 1779 roku.
W Żonie modnej Krasicki ośmiesza modę, która ogarnęła wówczas zamożną szlachtę. Do dworów wchodziły francuskie książki, porcelana, lustrzane ściany i ogrody w stylu angielskim z pawilonami i świątyniami. Przypisy wymieniają jako wzory takich ogrodów Solec Kazimierza Poniatowskiego i Arkadię Heleny Radziwiłłowej. Damy czytały sentymentalne romanse, np. Pamelę Samuela Richardsona (1740) i Nową Heloizę Jeana-Jacques’a Rousseau (1761).
Znaczenie tytułu
Tytuł nazywa bohaterkę według jej najważniejszej cechy. Żona nie ma w satyrze prawdziwego imienia. Pan Piotr nazywa ją tylko żartem Filidą albo Filis, jak bohaterkę sielanki. Przymiotnik „modna” wyjaśnia, co kieruje jej wyborami. O wszystkim, od karety po urządzenie ogrodu, decyduje moda.
Tytuł jest też ironiczny. Dla samej bohaterki słowo „modna” byłoby pochwałą, a w satyrze staje się zarzutem. Bohaterka zachowuje się jak dama z wielkiego świata, ale jej przepych rujnuje męża. Satyrę opowiada jednak pan Piotr, więc tytuł mówi o żonie, a czytelnik poznaje także męża.
Kompozycja, narracja, język
Utwór zaczyna się od rozmowy. Przyjaciel gratuluje panu Piotrowi ślubu, a ten odpowiada chłodno. W pierwszych dwudziestu wersach obaj wymieniają krótkie kwestie, potem przyjaciel milknie, a pan Piotr opowiada historię swojego małżeństwa. Satyra jest więc dialogiem, który przechodzi w długi monolog. W opowieść wplecione są rozmowy z żoną, zapisane w wydaniu w cudzysłowach typu »…«.
Opowieść biegnie w porządku zdarzeń, od zalotów, przez intercyzę, ślub i podróż, aż po przebudowę domu, bal i powrót do miasta. Kończy się przysłowiem „Próżny żal po szkodzie”. Narracja jest pierwszoosobowa, a pan Piotr przedstawia wszystko ze swojej strony. Czytelnik widzi jednak także to, czego narrator nie chce przyznać, np. że ożenił się dla majątku.
Satyrę napisano trzynastozgłoskowcem ze średniówką po siódmej sylabie i rymami parzystymi. Zdania są krótkie, urywane, pełne okrzyków i pytań, przez co tekst brzmi jak żywa rozmowa. Krasicki używa ironii („okowy śliczne”, „bractwo braci żałujących”), długich wyliczeń (bagaże, ogród, nowe wnętrza), zdrobnień (skrzyneczki, woreczki, myszka) i modnych obcych słów (ekwipaż, buduar, kiosk, belwederek). Komizm wynika z sytuacji, np. z mężem trzymającym klatkę pod pachą, i z języka, np. z oburzenia żony na słowa „moje serce”.
Bohaterowie — Wybrana satyra
O autorze
Ignacy Krasicki (1735–1801)
Krasicki był najwybitniejszym poetą polskiego oświecenia, nazywanym „księciem poetów polskich”. Jako biskup warmiński, a od 1795 roku arcybiskup gnieźnieński, pisał bajki, satyry, poematy heroikomiczne i pierwszą polską powieść nowożytną.
Twórczość — Ignacy KrasickiCzęste pytania — Wybrana satyra
O czym jest „Żona modna” Krasickiego?
Pan Piotr opowiada przyjacielowi, jak ożenił się dla czterech wsi posagu z modnisią wychowaną w mieście. Żona narzuca mu kosztowne zwyczaje, przebudowuje jego dwór, urządza bal z fajerwerkiem, od którego płonie stodoła, a na koniec zabiera męża do miasta na hulanki.
Dlaczego opracowanie omawia „Żonę modną”, skoro w szkole czyta się jedną satyrę do wyboru?
Podstawa programowa nie wskazuje konkretnej satyry, a „Żona modna” należy do najczęściej omawianych. Jeśli nauczyciel zadał inną, np. „Do króla”, „Świat zepsuty” albo „Pijaństwo”, w sekcji „O książce” znajdziesz ich krótkie omówienie. Pełne teksty wszystkich satyr są na Wolnych Lekturach.
Kto jest kim w „Żonie modnej”?
Rozmowę zaczyna przyjaciel, który gratuluje ślubu i zwraca się do rozmówcy „panie Pietrze”. Pan Piotr jest więc mężem i to on opowiada całą historię. Żona modna nie mówi bezpośrednio do czytelnika. Jej słowa poznajemy z relacji męża.
Kiedy powstała i ukazała się „Żona modna”?
Krasicki pisał satyry w latach 1778–1779. „Żona modna” ukazała się w Warszawie w 1779 roku w zbiorze „Satyry”, nazywanym dziś częścią pierwszą.
Dlaczego pan Piotr ożenił się z żoną modną?
Ożenił się dla majątku. Sam przyznaje, że wzgardziłby panną, ale skusiły go dziedziczne wioski graniczące z jego ziemią. W posagu dostał cztery wsie.
Co to jest intercyza i co zawierała?
Intercyza to umowa przedślubna. Żona zastrzegła w niej pobyt w mieście w razie choroby, coroczne zimy w stolicy, własny powóz, wynajęty dom z osobnymi pokojami i warunki na wypadek rozstania małżonków.
Jak kończy się „Żona modna”?
Po balu i pożarze stodoły pan Piotr zwraca uwagę na wydatki. Żona wypomina mu cztery wsie, a potem postanawia wrócić do miasta, gdzie od kilku tygodni oboje trwonią pieniądze. Pan Piotr kończy przysłowiem „Próżny żal po szkodzie”.
Co to jest satyra?
Satyra to utwór, który ośmiesza ludzkie wady, złe obyczaje albo zjawiska społeczne. Krasicki pisał satyry wierszem, często w formie rozmowy, i łączył w nich żart z pouczeniem.
Czym jest satyra „Do króla”?
To ironiczny zwrot do Stanisława Augusta, który otwiera zbiór. Satyryk „zarzuca” królowi, że nie jest synem króla, że jest Polakiem, że jest młody i że rządzi łagodnie. W rzeczywistości chwali władcę i ośmiesza jego przeciwników.
O czym mówi satyra „Świat zepsuty”?
Satyra jest poważnym lamentem nad upadkiem obyczajów. Krasicki porównuje cnotliwych przodków z zepsutymi potomkami, przypomina upadek Rzymu i kończy obrazem okrętu w burzy, którego trzeba bronić do końca.
Jak kończy się „Pijaństwo”?
Szlachcic, który opowiadał o skutkach pijatyki, wysłuchuje długiej mowy przyjaciela o trzeźwości. Potem żegna się i mówi, że idzie napić się wódki. Ta puenta pokazuje, że kazania nie leczą nałogu.
Co znaczą imiona Tyrsys i Filida?
To umowne imiona bohaterów sielanek, czyli utworów o miłości pasterzy. Pan Piotr nazywa się żartem wiejskim Tyrsysem, a narzeczoną Filidą albo Filis. Prawdziwego imienia żony w satyrze nie ma.
Jakim wierszem napisano „Żonę modną”?
Satyrę napisano trzynastozgłoskowcem ze średniówką po siódmej sylabie i z rymami parzystymi, np. „cenił – ożenił”, „dziękujesz – pojmujesz”.
Z czego śmieje się Krasicki w „Żonie modnej”?
Krasicki śmieje się z bezmyślnego naśladowania cudzoziemskiej mody, z rozrzutności i z małżeństw zawieranych dla pieniędzy. Ośmiesza też męża, który z chciwości zgodził się na taki związek i pozwolił sobą rządzić.
Dlaczego w cytatach jest tyle dziwnych słów?
Satyra powstała w XVIII wieku. „Winszować” znaczy gratulować, „jejmość” to pani domu, „ekwipaż” to powóz, „okowy” to kajdany, a „frasunek” to zmartwienie.