Iliada

O książce

Iliada to epopeja przypisywana Homerowi, najstarsze zachowane dzieło literatury europejskiej. Powstała w Grecji prawdopodobnie w drugiej połowie VIII wieku przed naszą erą. Opowiada o kilkudziesięciu dniach dziesiątego roku wojny trojańskiej, w której Grecy (u Homera Achajowie, Danajowie albo Argiwowie) oblegają Troję, zwaną też Ilionem. Od tej nazwy pochodzi tytuł.

Tematem poematu nie jest cała wojna, tylko gniew Achillesa. Obrażony przez wodza wyprawy, Agamemnona, bohater wycofuje się z walki. Trojanie pod wodzą Hektora spychają Greków aż do okrętów. Gdy w boju ginie Patroklos, przyjaciel Achillesa, bohater wraca na pole bitwy, zabija Hektora i znęca się nad jego ciałem. Poemat kończy się sceną, w której stary król Priam przychodzi nocą do namiotu Achillesa i wykupuje ciało syna.

Podstawa programowa wymaga znajomości fragmentów Iliady, ale opracowanie obejmuje wszystkie dwadzieścia cztery księgi, bo wątki otwarte na początku domykają się dopiero w ostatnich pieśniach. Cytaty pochodzą z przekładu Franciszka Ksawerego Dmochowskiego, udostępnionego przez Wolne Lektury. Dmochowski spolszcza imiona po swojemu: pisze Patrokl, Pryjam, Ajas i Tetys.

Czas i miejsce akcji

Akcja obejmuje kilkadziesiąt dni w dziesiątym roku oblężenia Troi. Badacze liczą je zwykle na około pięćdziesiąt. Większość tego czasu wypełniają przerwy w walkach, zaraza, rozejmy i pogrzeby, a same bitwy zajmują zaledwie kilka dni. Wydarzenia wcześniejsze, czyli porwanie Heleny, wyprawa Greków i pierwsze lata wojny, oraz późniejsze, jak śmierć Achillesa i zdobycie Troi, pojawiają się tylko we wspomnieniach i przepowiedniach.

Miejsca akcji:

• obóz grecki na brzegu morza, z okrętami wyciągniętymi na piasek, namiotami wodzów i zbudowanym w księdze VII murem z rowem;
• namiot Achillesa nad morzem, gdzie bohater przyjmuje poselstwo, żegna Patroklosa i gości Priama;
• równina trojańska między obozem a miastem, pole głównych bitew;
• rzeka Skamander, w której Achilles zabija Trojan, aż bóg rzeki występuje przeciw niemu;
• Troja: mury i Brama Skajska (skąd Helena pokazuje Priamowi greckich wodzów), pałac Priama, dom Parysa i Heleny, świątynia Ateny na zamku;
• Olimp, gdzie bogowie naradzają się i kłócą o losy wojny, oraz góra Ida, z której Zeus obserwuje bitwę;
• dno morza, skąd wychodzi Tetyda, matka Achillesa, i kuźnia Hefajstosa, w której powstaje nowa zbroja bohatera.

Kluczowe wątki

Spór Achillesa z Agamemnonem. Apollo zsyła na Greków zarazę, bo Agamemnon odmówił oddania córki kapłanowi Chryzesowi. Gdy wódz musi ją zwrócić, zabiera Achillesowi jego brankę Bryzejdę. Achilles wycofuje się z walki, a jego matka Tetyda prosi Zeusa, by dał zwycięstwo Trojanom, dopóki Grecy nie uczczą jej syna.

Hektor i Troja. Hektor, najstarszy syn Priama, jest filarem obrony miasta. W księdze VI żegna się z żoną Andromachą i synkiem Astianaksem. Wie, że Troja upadnie, ale nie chce uciec od walki. Pod jego wodzą Trojanie przełamują mur i podpalają pierwszy grecki okręt.

Poselstwo i odmowa. Agamemnon, przyparty do muru, wysyła do Achillesa Odyseusza, Ajasa i starego Fojniksa z obietnicą ogromnych darów. Achilles odmawia. Duma i poczucie krzywdy są w nim silniejsze niż troska o wspólną sprawę.

Śmierć Patroklosa. Patroklos wyprasza u Achillesa pozwolenie na walkę w jego zbroi. Odpycha Trojan od okrętów i zabija Sarpedona, ale zapędza się pod mury. Apollo zbija z niego zbroję, Euforbos rani go włócznią, a Hektor dobija.

Zemsta Achillesa. Achilles godzi się z Agamemnonem, dostaje od Hefajstosa nową zbroję i tarczę, po czym bez litości zabija Trojan. Walczy nawet z bogiem rzeki Skamandra. Pod murami zabija Hektora, a jego ciało przywiązuje do rydwanu i wlecze do obozu.

Priam u Achillesa. Z pomocą Hermesa stary król przejeżdża nocą przez obóz, całuje ręce zabójcy syna i prosi o ciało Hektora. Obaj płaczą: Priam nad Hektorem, Achilles nad ojcem i nad Patroklosem. Achilles oddaje zwłoki i zgadza się na rozejm na czas pogrzebu.

Geneza utworu

Iliada wyrosła z tradycji ustnej. Przez stulecia wędrowni pieśniarze, zwani aojdami, opowiadali o wojnie trojańskiej, korzystając z gotowych formuł, stałych epitetów i powtarzalnych scen. Homer, kimkolwiek był, połączył ten materiał w przemyślaną całość, skupioną na jednym wątku. Zapis poematu nastąpił prawdopodobnie niedługo po jego powstaniu, a w VI wieku przed naszą erą w Atenach ustalono tekst recytowany na święcie Panatenajów. Podział na dwadzieścia cztery księgi, oznaczane literami alfabetu greckiego, wprowadzili dopiero uczeni aleksandryjscy.

Historycy i archeolodzy od XIX wieku szukają śladów prawdziwej Troi. Heinrich Schliemann rozpoczął w 1870 roku wykopaliska na wzgórzu Hisarlık w dzisiejszej Turcji i odsłonił ruiny kolejnych miast. Wielu badaczy łączy wojnę z Homera z upadkiem jednej z warstw tego stanowiska około XIII wieku przed naszą erą, ale poemat nie jest kroniką. Miesza realia epoki brązu z obyczajami czasów samego poety.

Pierwszy pełny polski przekład wierszem, trzynastozgłoskowcem rymowanym parami, ogłaszał częściami w latach 1791–1801 Franciszek Ksawery Dmochowski. Przekład stał się klasyką i utrwalił trzynastozgłoskowiec jako polski wiersz epicki. Z późniejszych tłumaczeń najbardziej znany jest przekład heksametrem Kazimiery Jeżewskiej z 1981 roku.

Znaczenie tytułu

Tytuł znaczy „pieśń o Ilionie”, czyli o Troi. Pochodzi od greckiej nazwy miasta, Ilios lub Ilion, związanej z mitycznym założycielem, Ilosem. Nazwa jest nieco myląca, bo poemat nie opowiada o całej wojnie ani o upadku miasta. Troja jednak stoi w centrum: za jej murami żyją Priam, Hektor i Andromacha, a los miasta zależy od wyniku każdej bitwy.

Właściwy temat wskazuje pierwsze słowo poematu. W greckim oryginale brzmi ono „mênin”, czyli „gniew”, a Dmochowski oddaje je wersem „Gniew Achilla, bogini, głoś”. Całość jest więc opowieścią o tym, jak gniew jednego człowieka staje się nieszczęściem dla tysięcy.

Kompozycja, narracja, język

Poemat liczy prawie szesnaście tysięcy wersów podzielonych na dwadzieścia cztery księgi. Otwiera go inwokacja, czyli wezwanie Muzy do opowiadania, a akcja od razu zaczyna się in medias res, w środek wydarzeń. Kompozycja jest przemyślana: pierwsza i ostatnia księga odpowiadają sobie. Na początku ojciec, kapłan Chryzes, na próżno błaga o córkę; na końcu ojciec, Priam, wyprasza ciało syna. Między nimi rozciągają się rozbudowane sceny zbiorowe: katalog okrętów, opisy bitew, rady bogów, igrzyska pogrzebowe.

Narrator jest wszechwiedzący i zdystansowany. Zna myśli bogów i ludzi, a dzieje wojny przedstawia bez oceniania żadnej ze stron, dlatego Hektor jest w Iliadzie równie szlachetny jak Achilles. Akcja toczy się na dwóch planach, ziemskim i boskim. Bogowie biorą udział w wojnie, wspierają ulubieńców i sami odnoszą rany.

Język ma wiele cech stylu epickiego: stałe epitety („szybkonogi Achilles”, „różanopalca Jutrzenka”), powtarzane formuły i rozbudowane porównania, zwane homeryckimi, w których obraz wojownika przechodzi w długi opis lwa, burzy albo pożaru lasu. Najbardziej znanym przykładem ekfrazy, czyli opisu dzieła sztuki, jest opis tarczy Achillesa w księdze XVIII. Oryginał napisano heksametrem, a Dmochowski zastąpił go rymowanym trzynastozgłoskowcem.