Hamlet
Duch ojca żąda zemsty, a Hamlet zwleka, udaje szaleńca i myśli o sensie życia. Tragedia Szekspira o władzy, winie i sumieniu w przekładzie Paszkowskiego.
William Szekspir, Hamlet. Książka pochodzi z serwisu Wolne Lektury — domena publiczna, opracowanie redakcyjne na licencji CC BY-SA 3.0.
Materiały do lektury
O książce
Hamlet to tragedia Williama Szekspira, napisana około 1600–1601 roku. Jej pełny tytuł brzmi „Tragiczna historia Hamleta, księcia Danii”. To najdłuższy dramat Szekspira i jeden z najczęściej wystawianych utworów w historii teatru.
Młody książę Hamlet wraca na duński dwór na pogrzeb ojca. Zastaje stryja Klaudiusza na tronie i w łożu swojej matki, królowej Gertrudy. Duch zmarłego króla wyjawia synowi, że został otruty przez brata, i żąda zemsty. Hamlet udaje szaleństwo, sprawdza prawdziwość słów ducha za pomocą przedstawienia teatralnego i długo zwleka z czynem. Jego wahanie kosztuje życie niemal wszystkich bohaterów.
W Polsce „Hamlet” jest lekturą obowiązkową w liceum i technikum na poziomie rozszerzonym. Opracowanie korzysta z przekładu Józefa Paszkowskiego, udostępnionego przez Wolne Lektury.
Czas i miejsce akcji
Czas. Szekspir nie podaje daty. Akcja rozgrywa się w legendarnej, średniowiecznej Danii, choć realia (uniwersytet w Wittenberdze, pojedynek na rapiery, wędrowni aktorzy) należą raczej do czasów autora. Według Hamleta matka wyszła za Klaudiusza w miesiąc po śmierci męża. W czasie przedstawienia w akcie III Ofelia przypomina, że od śmierci króla minęły cztery miesiące. Potem akcja przyspiesza: w tym czasie Hamlet wyrusza w stronę Anglii i wraca.
Miejsca akcji.
Taras przed zamkiem w Elsynorze (duński Helsingør), gdzie strażnicy, a potem Hamlet widzą Ducha (akt I, sceny 1, 4 i 5).
Sala tronowa i komnaty zamku: posiedzenia dworu, rozmowy Poloniusza z królem, monolog „Być albo nie być”, przedstawienie „Łapka na myszy” i końcowy pojedynek (akt I, scena 2; akt II, scena 2; akt III, sceny 1–3; akt IV, sceny 1–3, 5 i 7; akt V, scena 2).
Dom Poloniusza, w którym Laertes żegna się z siostrą, a Poloniusz wysyła Rajnolda na przeszpiegi do Paryża (akt I, scena 3; akt II, scena 1).
Pokój królowej, w którym Hamlet zabija ukrytego za obiciem Poloniusza i po raz ostatni widzi Ducha (akt III, scena 4).
Równina w Danii, przez którą Fortynbras prowadzi norweskie wojsko na Polskę (akt IV, scena 4).
Cmentarz, gdzie grabarze kopią grób Ofelii, a Hamlet trzyma w dłoni czaszkę Yoryka (akt V, scena 1).
Poza sceną zostają morze, statek do Anglii i napad piratów. Widz dowiaduje się o nich z listu Hamleta i z jego opowieści.
Kluczowe wątki
Zemsta Hamleta. Duch ojca nakazuje synowi pomścić morderstwo. Hamlet przysięga, ale zamiast działać, myśli, udaje obłęd i szuka dowodów. Zabija Klaudiusza dopiero w ostatniej scenie, śmiertelnie raniony zatrutą klingą.
Władza Klaudiusza. Nowy król zręcznie rządzi: rozwiązuje spór z Norwegią i zjednuje dworzan. Nie może jednak zmyć winy bratobójstwa. Kiedy przedstawienie ujawnia jego zbrodnię, postanawia pozbyć się bratanka, najpierw w Anglii, potem w sfingowanym pojedynku.
Rodzina Poloniusza. Poloniusz szpieguje dla króla i ginie za obiciem. Jego córka Ofelia, odtrącona przez Hamleta i osierocona, popada w obłęd i tonie w potoku. Syn Laertes wraca z Francji, by pomścić ojca, i daje się Klaudiuszowi wciągnąć w spisek.
Gertruda między synem a mężem. Hamlet nie może wybaczyć matce pośpiesznego małżeństwa. W jej pokoju zmusza ją, by spojrzała we własne sumienie. Królowa umiera, wypijając truciznę przeznaczoną dla syna.
Fortynbras i Norwegia. Młody książę norweski chce odzyskać ziemie utracone przez ojca. W końcu prowadzi wojsko przeciw Polakom, a w ostatniej scenie obejmuje władzę nad Danią, w której wymarł ród królewski.
Geneza utworu
Historia duńskiego księcia, który udaje szaleńca, by pomścić ojca, pochodzi z kroniki „Gesta Danorum” Saksona Gramatyka, spisanej około 1200 roku. Bohater nazywa się tam Amleth. W 1570 roku opowieść przerobił Francuz François de Belleforest w zbiorze „Histoires tragiques”. W Londynie grano też wcześniejszą, niezachowaną sztukę o Hamlecie, nazywaną przez badaczy „Ur-Hamletem”. Jej autorstwo przypisuje się, hipotetycznie, Thomasowi Kydowi.
Szekspir napisał „Hamleta” dla swojej trupy, Ludzi Lorda Szambelana, około 1600–1601 roku. W 1596 roku zmarł jego jedenastoletni syn Hamnet, a kilka lat później ojciec pisarza. Część badaczy łączy te straty z tematem sztuki, ale to przypuszczenie.
Tekst zachował się w trzech wersjach: w tzw. złym kwarcie z 1603 roku, w poprawionym drugim kwarcie z 1604 roku (część egzemplarzy nosi datę 1605) i w pierwszym wydaniu zbiorowym dramatów Szekspira, tzw. Folio z 1623 roku. Współczesne wydania łączą tekst drugiego kwartu z Folio.
Po polsku „Hamleta” wystawiono po raz pierwszy we Lwowie w 1797 roku, w przeróbce z niemieckiego. Przekład Józefa Paszkowskiego powstał w latach 50. XIX wieku i ukazał się drukiem w 1877 roku w warszawskim wydaniu dzieł Szekspira.
Znaczenie tytułu
Tytuł to imię bohatera, które nosi też jego zmarły ojciec. Ojciec był królem-wojownikiem, syn jest księciem-myślicielem, który ma pomścić jego śmierć.
Pełny tytuł, „Tragiczna historia Hamleta, księcia Danii”, zapowiada tragiczny koniec i podkreśla, że chodzi o następcę tronu. Śmierć Hamleta oznacza wygaśnięcie duńskiej dynastii i oddanie kraju w ręce obcego księcia.
Kompozycja, narracja, język
„Hamlet” to tragedia w pięciu aktach. Szekspir nie przestrzega zasady trzech jedności: akcja trwa miesiące, zmienia miejsca i ma kilka wątków, a sceny tragiczne sąsiadują z komicznymi, jak rozmowa grabarzy na cmentarzu. To typowe dla teatru elżbietańskiego.
Ważną rolę odgrywa teatr w teatrze. Hamlet każe wędrownym aktorom zagrać „Zabójstwo Gonzagi”, uzupełnione o kilka swoich wierszy, i obserwuje, jak król reaguje na scenę otrucia. Przedstawienie demaskuje swojego najważniejszego widza, czyli króla.
Bohater odsłania myśli w monologach, z których najsłynniejszy to „Być albo nie być”. Szekspir przeplata biały, nierymowany wiersz z prozą. Prozą mówią grabarze i Hamlet udający szaleńca, a wierszem król i dwór. Paszkowski zachował to zróżnicowanie. Język Hamleta pełen jest gier słownych, dwuznaczności i ironii, którymi książę zbija z tropu rozmówców.
Bohaterowie — Hamlet
O autorze
William Szekspir (1564–1616)
Syn rękawicznika ze Stratfordu, który nigdy nie skończył uniwersytetu, a napisał „Hamleta”, „Makbeta” i „Króla Leara”. Osiemnaście jego sztuk przetrwało tylko dzięki książce wydanej siedem lat po jego śmierci.
Twórczość — William SzekspirCzęste pytania — Hamlet
O czym jest „Hamlet”?
O duńskim księciu, który dowiaduje się od ducha ojca, że króla otruł jego brat Klaudiusz, obecny władca i mąż matki Hamleta. Książę ma pomścić ojca, ale zwleka, a jego wahanie prowadzi do śmierci niemal wszystkich bohaterów.
Kiedy powstał „Hamlet”?
Około 1600–1601 roku. Pierwsze wydanie ukazało się w 1603 roku, poprawione w 1604 roku, a wersja z pierwszego zbioru dramatów Szekspira w 1623 roku.
Skąd Szekspir wziął historię Hamleta?
Z kroniki „Gesta Danorum” Saksona Gramatyka (ok. 1200), w której bohater nazywa się Amleth, z jej francuskiej przeróbki w „Histoires tragiques” Belleforesta (1570) i prawdopodobnie z niezachowanej wcześniejszej sztuki, tzw. Ur-Hamleta.
Gdzie rozgrywa się akcja „Hamleta”?
W Danii, na zamku królewskim w Elsynorze (dziś Helsingør). Jedna scena rozgrywa się na równinie, przez którą maszeruje wojsko Fortynbrasa, a jedna na cmentarzu.
Do jakiego gatunku należy „Hamlet”?
To tragedia. Nie przestrzega jednak zasad antycznych: łączy wątki, zmienia miejsca akcji, a obok scen tragicznych ma sceny komiczne, jak rozmowa grabarzy.
Czy Hamlet naprawdę oszalał?
Sam zapowiada w akcie I, że może udawać szaleńca, i przy Horacym mówi rozsądnie. Obłęd jest więc przede wszystkim maską. Niektóre sceny, jak skok do grobu Ofelii, pokazują jednak człowieka na granicy wytrzymałości.
Dlaczego Hamlet zwleka z zemstą?
Najpierw chce się upewnić, że Duch mówi prawdę, a nie jest diabłem. Potem oszczędza modlącego się króla, bo nie chce wysłać go do nieba. Sam wyrzuca sobie, że zbyt długo myśli, zamiast działać.
Co to jest „Łapka na myszy”?
Tak Hamlet nazywa przedstawienie „Zabójstwo Gonzagi”, które każe zagrać aktorom. Sztuka pokazuje otrucie króla przez wlanie jadu do ucha. Klaudiusz przerywa widowisko, czym zdradza swoją winę.
Jak zginął Poloniusz?
Ukrył się za obiciem w pokoju królowej, by podsłuchać rozmowę Hamleta z matką. Gdy krzyknął, Hamlet przebił obicie szpadą, myśląc, że to król.
Jak umiera Ofelia?
Po śmierci ojca popada w obłęd. Według opowieści królowej wieszała wianki na wierzbie nad potokiem, gałąź się złamała i Ofelia utonęła. Grabarze zastanawiają się, czy to nie samobójstwo.
Kim był Yoryk?
Królewskim błaznem, który bawił małego Hamleta i nosił go na rękach. Na cmentarzu grabarz wyrzuca z ziemi jego czaszkę, a Hamlet rozmyśla nad nią o przemijaniu.
Kto ginie w zakończeniu „Hamleta”?
Gertruda, która pije z zatrutego pucharu, Laertes i Hamlet, zranieni zatrutą klingą, oraz Klaudiusz, którego Hamlet przebija i zmusza do wypicia trucizny. Wcześniej giną Poloniusz, Ofelia, a w Anglii Rozenkranc i Gildenstern.
Kto rządzi Danią po śmierci Hamleta?
Norweski książę Fortynbras. Umierający Hamlet oddaje na niego głos, a Fortynbras wchodzi do zamku, wracając z wojny z Polską.
Co to jest hamletyzm?
To postawa człowieka, który za dużo rozważa i nie potrafi podjąć działania. Nazwa pochodzi od bohatera Szekspira.
Jakie są związki „Hamleta” z Polską?
Fortynbras prowadzi wojsko na Polaków, a Horacy wspomina, że stary Hamlet pobił ich kiedyś na lodzie. Po polsku sztukę wystawiono po raz pierwszy we Lwowie w 1797 roku. Hamleta grała m.in. Teresa Budzisz-Krzyżanowska w inscenizacji Andrzeja Wajdy z 1989 roku, a Wyspiański napisał o dramacie osobne studium.
Czy „Hamlet” jest na maturze?
Tak. To lektura obowiązkowa w liceum i technikum na poziomie rozszerzonym, więc może się pojawić w zadaniach matury rozszerzonej z polskiego.